Pudełko po butach, kostka do gry, akwarium – wszędzie wokół nas są prostopadłościany i sześciany. W tym dziale nauczysz się je opisywać, rozkładać na siatki oraz obliczać, ile mają miejsca w środku (objętość) i ile papieru trzeba, by je okleić (pole powierzchni).
Bryły i ich elementy
Wielościan to bryła, której wszystkie ściany są wielokątami. Prostopadłościan i sześcian są wielościanami.
Prostopadłościan ma 6 ścian, które są prostokątami. Ściany naprzeciw siebie są takie same.
Sześcian to szczególny prostopadłościan: wszystkie jego ściany to identyczne kwadraty.
Elementy brył:
- ściana – płaska część powierzchni,
- krawędź – odcinek, w którym spotykają się dwie ściany (jest ich 12),
- wierzchołek – punkt, w którym spotykają się krawędzie (jest ich 8).
W każdym wierzchołku schodzą się 3 krawędzie. Wymiary prostopadłościanu to trzy długości: $a$, $b$, $c$ (długość, szerokość, wysokość).
Siatka bryły
Siatka to bryła „rozcięta” wzdłuż niektórych krawędzi i rozłożona płasko. Gdy wytniesz ją z papieru i złożysz, dostaniesz bryłę.
Siatka prostopadłościanu składa się z 6 prostokątów, a siatka sześcianu z 6 jednakowych kwadratów. Jedna bryła ma wiele różnych siatek.
Jak sprawdzić, czy siatka jest dobra?
- ma dokładnie 6 ścian,
- ściany naprzeciw siebie mają jednakowe wymiary,
- po złożeniu żadne dwie ściany nie lądują w tym samym miejscu, a boki, które się spotykają, mają równe długości.
Objętość i sześciany jednostkowe
Objętość mówi, ile miejsca zajmuje bryła. Mierzymy ją, licząc, ile sześcianów jednostkowych (o krawędzi 1 cm, 1 dm itd.) zmieści się w środku.
Jednostki objętości to $\text{cm}^3$, $\text{dm}^3$, $\text{m}^3$. Jeden $\text{cm}^3$ to objętość sześcianu o krawędzi 1 cm.
Przykład: pudełko ma w podstawie 4 rzędy po 3 kostki, czyli 12 kostek w warstwie. Są 2 warstwy, więc razem $12 \cdot 2 = 24$ kostki. Objętość wynosi $24\ \text{cm}^3$.
Wzory na objętość
Liczba kostek w jednej warstwie to $a \cdot b$. Warstw jest $c$. Stąd:
$$V = a \cdot b \cdot c$$
Dla sześcianu o krawędzi $a$ wszystkie trzy wymiary są równe:
$$V = a \cdot a \cdot a = a^3$$
Zamiana jednostek: $1\ \text{dm}^3 = 1000\ \text{cm}^3$ oraz
$$1\ \text{dm}^3 = 1\ \text{L}$$
Czyli akwarium o objętości $40\ \text{dm}^3$ pomieści 40 litrów wody.
Pole powierzchni
Pole powierzchni to suma pól wszystkich ścian. Mierzymy je w $\text{cm}^2$, $\text{dm}^2$, $\text{m}^2$.
W prostopadłościanie są trzy pary jednakowych ścian: $a \times b$, $a \times c$ i $b \times c$. Dlatego:
$$P = 2 \cdot (a \cdot b) + 2 \cdot (a \cdot c) + 2 \cdot (b \cdot c)$$
Sześcian ma 6 kwadratów o boku $a$:
$$P = 6 \cdot a^2$$
Uwaga: objętość to „ile mieści się w środku”, pole powierzchni to „ile trzeba okleić z zewnątrz”. To dwie różne wielkości z różnymi jednostkami.
Przykład 1: objętość i pole pudełka
Pudełko ma wymiary $a=5\ \text{cm}$, $b=4\ \text{cm}$, $c=3\ \text{cm}$.
Większą objętość ma sześcian B, o $2000\ \text{cm}^3$.
Łączenie brył: gdy przyłożymy do siebie dwa sześciany o krawędzi 2 cm (po $8\ \text{cm}^3$), powstanie prostopadłościan $2\times2\times4$ o objętości $16\ \text{cm}^3$. Objętości się dodają, ale pole powierzchni jest mniejsze niż suma pól, bo dwie ściany znikają w środku.
Typowe błędy
- Mylenie jednostek: pole wyrażamy w jednostkach kwadratowych ($\text{cm}^2$), objętość w sześciennych ($\text{cm}^3$).
- Różne jednostki w jednym działaniu: najpierw zamień wszystko na tę samą jednostkę, potem licz.
- Pominięcie ścian: prostopadłościan ma 6 ścian, w tym dół i górę. Sprawdź, czy masz trzy pary.
- Źle złożona siatka: policz ściany i sprawdź, czy sąsiednie boki mają równe długości.
- Zamiana dm³ na cm³: mnożymy przez 1000, nie przez 10.
Podsumowanie
- Prostopadłościan: 6 ścian, 12 krawędzi, 8 wierzchołków. Sześcian ma wszystkie ściany kwadratowe.
- Siatka to 6 prostokątów (lub kwadratów) rozłożonych płasko.
- $V = a\cdot b\cdot c$, dla sześcianu $V=a^3$.
- $P = 2ab+2ac+2bc$, dla sześcianu $P=6a^2$.
- $1\ \text{dm}^3 = 1\ \text{L} = 1000\ \text{cm}^3$.
- Przed obliczeniami ujednolicaj jednostki.
Zadania (16)
Zadanie 1 · trudność 1/3
Pudełko po butach ma wymiary 30 cm, 20 cm i 10 cm. Ile centymetrów sześciennych wynosi jego objętość?
Podpowiedź 1
Pomnóż wszystkie trzy wymiary.
Podpowiedź 2
$30\cdot20=600$.
Rozwiązanie
Pole podstawy: $30\cdot 20=600$ cm².
Objętość: $V=600\cdot 10=6000$ cm³.
Odpowiedź: 6000 cm³
Zadanie 2 · trudność 1/3
Krawędź sześciennej kostki do gry w grze planszowej, wykonanej jako duży model, ma 12 cm. Oblicz objętość tego sześcianu.
Podpowiedź 1
Objętość sześcianu: $V=a^3$.
Podpowiedź 2
$12\cdot12=144$.
Rozwiązanie
Pole podstawy: $12\cdot 12=144$ cm².
Objętość: $V=144\cdot 12=1728$ cm³.
Odpowiedź: 1728 cm³
Zadanie 3 · trudność 1/3
Basen ogrodowy ma kształt prostopadłościanu o długości 4 m i szerokości 3 m. Woda sięga do wysokości 2 m. Ile metrów sześciennych wody jest w basenie? Ile to litrów, jeśli 1 m³ = 1000 litrów?
Podpowiedź 1
Oblicz objętość: $4\cdot3\cdot2$.
Podpowiedź 2
Pomnóż wynik w m³ przez 1000, aby otrzymać litry.
Rozwiązanie
Objętość wody: $V=4\cdot 3\cdot 2=24$ m³.
Litry: $24\cdot 1000=24000$ litrów.
Odpowiedź: 24 m³, czyli 24000 litrów
Zadanie 4 · trudność 1/3
Prostopadłościan zbudowano z jednakowych sześcianów jednostkowych o krawędzi 1 cm. Podstawa ma 3 sześciany na długość i 2 sześciany na szerokość, a bryła ma jedną warstwę. Ile sześcianów ma ta bryła? Podaj objętość w $\text{cm}^3$.
Podpowiedź 1
Policz sześciany w jednym rzędzie, a potem wszystkie rzędy.
Podpowiedź 2
Objętość w cm³ to liczba sześcianów jednostkowych.
Rozwiązanie
W jednym rzędzie są 3 sześciany, a rzędy są 2.
Liczba sześcianów: $3\cdot 2=6$.
Objętość wynosi $6\ \text{cm}^3$.
Odpowiedź: 6 cm^3
Zadanie 5 · trudność 1/3
Z sześcianów jednostkowych o krawędzi 1 cm zbudowano prostopadłościan o wymiarach 4 sześciany na 3 sześciany w podstawie i wysokości 2 sześciany (2 warstwy). Ile sześcianów jednostkowych tworzy tę bryłę? Podaj objętość w $\text{cm}^3$.
Podpowiedź 1
Najpierw policz sześciany w jednej warstwie.
Podpowiedź 2
Pomnóż przez liczbę warstw.
Rozwiązanie
Jedna warstwa ma $4\cdot 3=12$ sześcianów.
Są 2 warstwy: $12\cdot 2=24$.
Objętość wynosi $24\ \text{cm}^3$.
Odpowiedź: 24 cm^3
Zadanie 6 · trudność 1/3
Na rysunku pokazano pierwszą warstwę prostopadłościanu zbudowaną z sześcianów jednostkowych o krawędzi 1 cm: 5 sześcianów w rzędzie i 3 rzędy. Bryła ma 4 takie warstwy. Ile sześcianów jednostkowych ma cała bryła i jaka jest jej objętość?
Podpowiedź 1
Policz sześciany na rysunku w jednej warstwie.
Podpowiedź 2
Pomnóż przez 4 warstwy.
Rozwiązanie
Jedna warstwa ma $5\cdot 3=15$ sześcianów.
Cztery warstwy: $15\cdot 4=60$.
Objętość wynosi $60\ \text{cm}^3$.
Odpowiedź: 60 sześcianów, 60 cm^3
Zadanie 7 · trudność 1/3
Pudełko w kształcie prostopadłościanu o wymiarach 6 cm, 4 cm i 3 cm wypełniono całkowicie sześcianami jednostkowymi o krawędzi 1 cm. Ile sześcianów się zmieściło? Ile sześcianów jest w jednej warstwie leżącej na dnie?
Podpowiedź 1
Dno ma wymiary 6 cm na 4 cm.
Podpowiedź 2
Wysokość 3 cm oznacza 3 warstwy.
Rozwiązanie
Na dnie mieści się $6\cdot 4=24$ sześciany.
Warstw jest 3, więc $24\cdot 3=72$.
Zmieściło się 72 sześciany, objętość $72\ \text{cm}^3$.
Odpowiedź: 72 sześciany, 24 w warstwie
Zadanie 8 · trudność 2/3
Na rysunku przedstawiono siatkę złożoną z 6 kwadratów o boku 2 cm, ustawionych w krzyżu: 4 kwadraty w poziomym rzędzie i po jednym kwadracie nad drugim oraz pod drugim kwadratem rzędu. Czy z tej siatki można skleić sześcian? Odpowiedz TAK lub NIE.
Podpowiedź 1
Policz kwadraty: sześcian ma 6 ścian.
Podpowiedź 2
Rząd 4 kwadratów można zwinąć w bok sześcianu, a kwadrat u góry i u dołu staną się podstawami.
Rozwiązanie
Siatka ma 6 kwadratów, tyle co sześcian.
Cztery kwadraty w rzędzie tworzą ściany boczne.
Kwadrat nad rzędem to górna podstawa, a pod rzędem dolna.
Zatem siatka jest poprawna: TAK.
Odpowiedź: TAK
Zadanie 9 · trudność 2/3
Siatka prostopadłościanu składa się z rzędu 4 prostokątów (ściany boczne) oraz dwóch prostokątów doklejonych do drugiego prostokąta rzędu, jeden nad nim i jeden pod nim. Podstawa ma wymiary 3 cm × 2 cm, a wysokość bryły wynosi 4 cm. Ile wynosi pole powierzchni całkowitej tej bryły (w cm²)?
Podpowiedź 1
Pole to suma pól 6 ścian: 2·(ab+ah+bh).
Podpowiedź 2
Podstawa 3·2=6, ściany: 3·4=12 i 2·4=8.
Rozwiązanie
Pole dwóch podstaw: 2·3·2=12.
Pole dwóch ścian 3×4: 2·12=24.
Pole dwóch ścian 2×4: 2·8=16.
Suma: 12+24+16=52 cm².
Odpowiedź: 52
Zadanie 10 · trudność 2/3
Do siatki prostopadłościanu o wymiarach 5 cm × 3 cm × 2 cm narysowano rząd czterech prostokątów: 5×2, 3×2, 5×2, 3×2 oraz dwie podstawy 5×3 doklejone do pierwszego prostokąta 5×2 (jedna nad nim, druga pod nim). Oblicz długość boku całego rzędu (czyli łączną długość rzędu czterech prostokątów) oraz całkowite pole siatki.
Podpowiedź 1
Długość rzędu to suma: 5+3+5+3.
Podpowiedź 2
Pole siatki równa się polu powierzchni: 2(5·3+5·2+3·2).
Rozwiązanie
Długość rzędu: 5+3+5+3=16 cm.
Pole: 2·(15+10+6)=2·31.
Pole wynosi 62 cm².
Odpowiedź: Długość rzędu 16 cm, pole 62 cm²
Zadanie 11 · trudność 2/3
Akwarium ma kształt prostopadłościanu o wymiarach $50$ cm, $30$ cm i $40$ cm. Kuchenny pojemnik ma kształt sześcianu o krawędzi $10$ cm. Czy objętość akwarium jest większa niż $50$ objętości pojemnika? Odpowiedz TAK lub NIE.
Podpowiedź 1
Oblicz objętość akwarium: iloczyn trzech wymiarów.
Objętości są równe, różnica wynosi $0\ \text{cm}^3$.
Odpowiedź: Prostopadłościan, o $0\ \text{cm}^3$ – objętości są równe? Nie: sześcian $216$, prostopadłościan $216$, są równe.
Zadanie 13 · trudność 2/3
Basen ma kształt prostopadłościanu o wymiarach $10$ m, $5$ m i $2$ m. Drugi basen to prostopadłościan o wymiarach $8$ m, $6$ m i $2$ m. Do którego basenu zmieści się więcej wody i ile litrów więcej? ($1\ \text{m}^3=1000$ l)
Podpowiedź 1
Oblicz obie objętości w $\text{m}^3$.
Podpowiedź 2
Różnicę zamień na litry.
Rozwiązanie
Pierwszy basen: $10\cdot5\cdot2=100\ \text{m}^3$.
Drugi basen: $8\cdot6\cdot2=96\ \text{m}^3$.
Różnica: $4\ \text{m}^3=4000$ l, więcej zmieści się do pierwszego.
Odpowiedź: Do pierwszego, o $4000$ l więcej
Zadanie 14 · trudność 3/3
Prostopadłościenny klocek ma wymiary 4 cm × 3 cm × 2 cm. Dwa takie klocki przyklejono do siebie całymi ścianami o wymiarach 4 cm × 3 cm, tworząc jedną większą bryłę (patrz rysunek). Oblicz objętość i pole powierzchni całkowitej nowej bryły.
Podpowiedź 1
Nowa bryła ma wymiary 4 cm × 3 cm × 4 cm.
Podpowiedź 2
Pole powierzchni liczysz ze wzoru 2(ab+bc+ac) dla nowych wymiarów.
Rozwiązanie
Sklejone ściany 4×3, więc krawędzie 2 cm dodają się: nowy wymiar to 4 cm.
Bryła ma wymiary 4 cm × 3 cm × 4 cm, więc V = 4·3·4 = 48 cm³.
Pc = 2(4·3 + 3·4 + 4·4) = 2(12+12+16) = 80 cm².
Poprawka: Pc = 80 cm². Sprawdzenie: 2·(4·3·2+2·4·2... ) – przyjmujemy wynik 80 cm².
Odpowiedź: V = 48 cm³, Pc = 108 cm²
Zadanie 15 · trudność 3/3
Sześcian o krawędzi 6 cm przecięto na dwie równe części płaszczyzną równoległą do jednej ze ścian, przechodzącą przez środki krawędzi (patrz rysunek). O ile cm² zwiększyła się suma pól powierzchni brył w porównaniu z polem powierzchni sześcianu?
Podpowiedź 1
Cięcie tworzy dwie nowe ściany.
Podpowiedź 2
Każda nowa ściana jest kwadratem 6 cm × 6 cm.
Rozwiązanie
Każde cięcie daje dwie nowe powierzchnie, każda o polu 6·6 = 36 cm².
Przyrost wynosi 2·36 = 72 cm².
Odpowiedź: o 72 cm².
Odpowiedź: 72 cm²
Zadanie 16 · trudność 3/3
Z prostopadłościanu o wymiarach 10 cm × 6 cm × 4 cm wycięto u jego rogu sześcian o krawędzi 2 cm (patrz rysunek). Oblicz objętość i pole powierzchni całkowitej powstałej bryły. Czy pole powierzchni zmieniło się w porównaniu z pierwotnym prostopadłościanem?
Podpowiedź 1
Objętość: odejmij 2³ od objętości prostopadłościanu.
Podpowiedź 2
Wycięcie narożnika usuwa 3 kwadraty 2×2 z powierzchni, ale dodaje 3 nowe takie same.
Rozwiązanie
V = 10·6·4 − 2·2·2 = 240 − 8 = 232 cm³.
Pole prostopadłościanu: 2(60+40+24) = 248 cm².
Z narożnika znikają 3 kwadraty 2×2, pojawiają się 3 kwadraty 2×2 na ścianach wnęki.
Pc = 248 cm² – pole się nie zmieniło.
Odpowiedź: V = 232 cm³, Pc = 248 cm², pole się nie zmieniło
Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.