Liczydłomatematyka · webp.pl

Prostopadłościany i sześciany — klasa 4

Pudełko po butach, kostka do gry, akwarium – wszędzie wokół nas są prostopadłościany i sześciany. W tym dziale nauczysz się je opisywać, rozkładać na siatki oraz obliczać, ile mają miejsca w środku (objętość) i ile papieru trzeba, by je okleić (pole powierzchni).

Bryły i ich elementy

Wielościan to bryła, której wszystkie ściany są wielokątami. Prostopadłościan i sześcian są wielościanami.

Prostopadłościan ma 6 ścian, które są prostokątami. Ściany naprzeciw siebie są takie same.

Sześcian to szczególny prostopadłościan: wszystkie jego ściany to identyczne kwadraty.

Elementy brył: - ściana – płaska część powierzchni, - krawędź – odcinek, w którym spotykają się dwie ściany (jest ich 12), - wierzchołek – punkt, w którym spotykają się krawędzie (jest ich 8).

W każdym wierzchołku schodzą się 3 krawędzie. Wymiary prostopadłościanu to trzy długości: $a$, $b$, $c$ (długość, szerokość, wysokość).

Siatka bryły

Siatka to bryła „rozcięta” wzdłuż niektórych krawędzi i rozłożona płasko. Gdy wytniesz ją z papieru i złożysz, dostaniesz bryłę.

Siatka prostopadłościanu składa się z 6 prostokątów, a siatka sześcianu z 6 jednakowych kwadratów. Jedna bryła ma wiele różnych siatek.

Jak sprawdzić, czy siatka jest dobra? - ma dokładnie 6 ścian, - ściany naprzeciw siebie mają jednakowe wymiary, - po złożeniu żadne dwie ściany nie lądują w tym samym miejscu, a boki, które się spotykają, mają równe długości.

Objętość i sześciany jednostkowe

Objętość mówi, ile miejsca zajmuje bryła. Mierzymy ją, licząc, ile sześcianów jednostkowych (o krawędzi 1 cm, 1 dm itd.) zmieści się w środku.

Jednostki objętości to $\text{cm}^3$, $\text{dm}^3$, $\text{m}^3$. Jeden $\text{cm}^3$ to objętość sześcianu o krawędzi 1 cm.

Przykład: pudełko ma w podstawie 4 rzędy po 3 kostki, czyli 12 kostek w warstwie. Są 2 warstwy, więc razem $12 \cdot 2 = 24$ kostki. Objętość wynosi $24\ \text{cm}^3$.

Wzory na objętość

Liczba kostek w jednej warstwie to $a \cdot b$. Warstw jest $c$. Stąd:

$$V = a \cdot b \cdot c$$

Dla sześcianu o krawędzi $a$ wszystkie trzy wymiary są równe:

$$V = a \cdot a \cdot a = a^3$$

Zamiana jednostek: $1\ \text{dm}^3 = 1000\ \text{cm}^3$ oraz

$$1\ \text{dm}^3 = 1\ \text{L}$$

Czyli akwarium o objętości $40\ \text{dm}^3$ pomieści 40 litrów wody.

Pole powierzchni

Pole powierzchni to suma pól wszystkich ścian. Mierzymy je w $\text{cm}^2$, $\text{dm}^2$, $\text{m}^2$.

W prostopadłościanie są trzy pary jednakowych ścian: $a \times b$, $a \times c$ i $b \times c$. Dlatego:

$$P = 2 \cdot (a \cdot b) + 2 \cdot (a \cdot c) + 2 \cdot (b \cdot c)$$

Sześcian ma 6 kwadratów o boku $a$:

$$P = 6 \cdot a^2$$

Uwaga: objętość to „ile mieści się w środku”, pole powierzchni to „ile trzeba okleić z zewnątrz”. To dwie różne wielkości z różnymi jednostkami.

Przykład 1: objętość i pole pudełka

Pudełko ma wymiary $a=5\ \text{cm}$, $b=4\ \text{cm}$, $c=3\ \text{cm}$.

Objętość: $V = 5 \cdot 4 \cdot 3 = 60\ \text{cm}^3$.

Pole powierzchni: - $a\cdot b = 20$, dwie takie ściany: $40$, - $a\cdot c = 15$, dwie takie ściany: $30$, - $b\cdot c = 12$, dwie takie ściany: $24$.

$P = 40 + 30 + 24 = 94\ \text{cm}^2$.

Przykład 2: sześcian i litry

Sześcienny pojemnik ma krawędź 6 dm. Ile litrów wody się w nim zmieści i ile blachy zużyto na ścianki?

Objętość: $V = 6^3 = 216\ \text{dm}^3$, czyli 216 litrów.

Pole: $P = 6 \cdot 6^2 = 6 \cdot 36 = 216\ \text{dm}^2$.

Liczby wyszły takie same, ale to przypadek – jednostki są inne ($\text{dm}^3$ i $\text{dm}^2$).

Przykład 3: różne jednostki i porównanie

Bryła A: prostopadłościan $2\ \text{dm} \times 30\ \text{cm} \times 10\ \text{cm}$. Bryła B: sześcian o krawędzi 20 cm. Która ma większą objętość?

Krok 1. Zamieniamy na wspólną jednostkę: $2\ \text{dm} = 20\ \text{cm}$.

Krok 2. $V_A = 20 \cdot 30 \cdot 10 = 6000\ \text{cm}^3$.

Krok 3. $V_B = 20 \cdot 20 \cdot 20 = 8000\ \text{cm}^3$.

Większą objętość ma sześcian B, o $2000\ \text{cm}^3$.

Łączenie brył: gdy przyłożymy do siebie dwa sześciany o krawędzi 2 cm (po $8\ \text{cm}^3$), powstanie prostopadłościan $2\times2\times4$ o objętości $16\ \text{cm}^3$. Objętości się dodają, ale pole powierzchni jest mniejsze niż suma pól, bo dwie ściany znikają w środku.

Typowe błędy

- Mylenie jednostek: pole wyrażamy w jednostkach kwadratowych ($\text{cm}^2$), objętość w sześciennych ($\text{cm}^3$). - Różne jednostki w jednym działaniu: najpierw zamień wszystko na tę samą jednostkę, potem licz. - Pominięcie ścian: prostopadłościan ma 6 ścian, w tym dół i górę. Sprawdź, czy masz trzy pary. - Źle złożona siatka: policz ściany i sprawdź, czy sąsiednie boki mają równe długości. - Zamiana dm³ na cm³: mnożymy przez 1000, nie przez 10.

Podsumowanie

- Prostopadłościan: 6 ścian, 12 krawędzi, 8 wierzchołków. Sześcian ma wszystkie ściany kwadratowe. - Siatka to 6 prostokątów (lub kwadratów) rozłożonych płasko. - $V = a\cdot b\cdot c$, dla sześcianu $V=a^3$. - $P = 2ab+2ac+2bc$, dla sześcianu $P=6a^2$. - $1\ \text{dm}^3 = 1\ \text{L} = 1000\ \text{cm}^3$. - Przed obliczeniami ujednolicaj jednostki.

Zadania (16)

Zadanie 1 · trudność 1/3

Pudełko po butach ma wymiary 30 cm, 20 cm i 10 cm. Ile centymetrów sześciennych wynosi jego objętość?

Podpowiedź 1

Pomnóż wszystkie trzy wymiary.

Podpowiedź 2

$30\cdot20=600$.

Rozwiązanie

Pole podstawy: $30\cdot 20=600$ cm².

Objętość: $V=600\cdot 10=6000$ cm³.

Odpowiedź: 6000 cm³

Zadanie 2 · trudność 1/3

Krawędź sześciennej kostki do gry w grze planszowej, wykonanej jako duży model, ma 12 cm. Oblicz objętość tego sześcianu.

Podpowiedź 1

Objętość sześcianu: $V=a^3$.

Podpowiedź 2

$12\cdot12=144$.

Rozwiązanie

Pole podstawy: $12\cdot 12=144$ cm².

Objętość: $V=144\cdot 12=1728$ cm³.

Odpowiedź: 1728 cm³

Zadanie 3 · trudność 1/3

Basen ogrodowy ma kształt prostopadłościanu o długości 4 m i szerokości 3 m. Woda sięga do wysokości 2 m. Ile metrów sześciennych wody jest w basenie? Ile to litrów, jeśli 1 m³ = 1000 litrów?

Podpowiedź 1

Oblicz objętość: $4\cdot3\cdot2$.

Podpowiedź 2

Pomnóż wynik w m³ przez 1000, aby otrzymać litry.

Rozwiązanie

Objętość wody: $V=4\cdot 3\cdot 2=24$ m³.

Litry: $24\cdot 1000=24000$ litrów.

Odpowiedź: 24 m³, czyli 24000 litrów

Zadanie 4 · trudność 1/3

Prostopadłościan zbudowano z jednakowych sześcianów jednostkowych o krawędzi 1 cm. Podstawa ma 3 sześciany na długość i 2 sześciany na szerokość, a bryła ma jedną warstwę. Ile sześcianów ma ta bryła? Podaj objętość w $\text{cm}^3$.

Podpowiedź 1

Policz sześciany w jednym rzędzie, a potem wszystkie rzędy.

Podpowiedź 2

Objętość w cm³ to liczba sześcianów jednostkowych.

Rozwiązanie

W jednym rzędzie są 3 sześciany, a rzędy są 2.

Liczba sześcianów: $3\cdot 2=6$.

Objętość wynosi $6\ \text{cm}^3$.

Odpowiedź: 6 cm^3

Zadanie 5 · trudność 1/3

Z sześcianów jednostkowych o krawędzi 1 cm zbudowano prostopadłościan o wymiarach 4 sześciany na 3 sześciany w podstawie i wysokości 2 sześciany (2 warstwy). Ile sześcianów jednostkowych tworzy tę bryłę? Podaj objętość w $\text{cm}^3$.

Podpowiedź 1

Najpierw policz sześciany w jednej warstwie.

Podpowiedź 2

Pomnóż przez liczbę warstw.

Rozwiązanie

Jedna warstwa ma $4\cdot 3=12$ sześcianów.

Są 2 warstwy: $12\cdot 2=24$.

Objętość wynosi $24\ \text{cm}^3$.

Odpowiedź: 24 cm^3

Zadanie 6 · trudność 1/3

Na rysunku pokazano pierwszą warstwę prostopadłościanu zbudowaną z sześcianów jednostkowych o krawędzi 1 cm: 5 sześcianów w rzędzie i 3 rzędy. Bryła ma 4 takie warstwy. Ile sześcianów jednostkowych ma cała bryła i jaka jest jej objętość?

Podpowiedź 1

Policz sześciany na rysunku w jednej warstwie.

Podpowiedź 2

Pomnóż przez 4 warstwy.

Rozwiązanie

Jedna warstwa ma $5\cdot 3=15$ sześcianów.

Cztery warstwy: $15\cdot 4=60$.

Objętość wynosi $60\ \text{cm}^3$.

Odpowiedź: 60 sześcianów, 60 cm^3

Zadanie 7 · trudność 1/3

Pudełko w kształcie prostopadłościanu o wymiarach 6 cm, 4 cm i 3 cm wypełniono całkowicie sześcianami jednostkowymi o krawędzi 1 cm. Ile sześcianów się zmieściło? Ile sześcianów jest w jednej warstwie leżącej na dnie?

Podpowiedź 1

Dno ma wymiary 6 cm na 4 cm.

Podpowiedź 2

Wysokość 3 cm oznacza 3 warstwy.

Rozwiązanie

Na dnie mieści się $6\cdot 4=24$ sześciany.

Warstw jest 3, więc $24\cdot 3=72$.

Zmieściło się 72 sześciany, objętość $72\ \text{cm}^3$.

Odpowiedź: 72 sześciany, 24 w warstwie

Zadanie 8 · trudność 2/3

Na rysunku przedstawiono siatkę złożoną z 6 kwadratów o boku 2 cm, ustawionych w krzyżu: 4 kwadraty w poziomym rzędzie i po jednym kwadracie nad drugim oraz pod drugim kwadratem rzędu. Czy z tej siatki można skleić sześcian? Odpowiedz TAK lub NIE.

Podpowiedź 1

Policz kwadraty: sześcian ma 6 ścian.

Podpowiedź 2

Rząd 4 kwadratów można zwinąć w bok sześcianu, a kwadrat u góry i u dołu staną się podstawami.

Rozwiązanie

Siatka ma 6 kwadratów, tyle co sześcian.

Cztery kwadraty w rzędzie tworzą ściany boczne.

Kwadrat nad rzędem to górna podstawa, a pod rzędem dolna.

Zatem siatka jest poprawna: TAK.

Odpowiedź: TAK

Zadanie 9 · trudność 2/3

Siatka prostopadłościanu składa się z rzędu 4 prostokątów (ściany boczne) oraz dwóch prostokątów doklejonych do drugiego prostokąta rzędu, jeden nad nim i jeden pod nim. Podstawa ma wymiary 3 cm × 2 cm, a wysokość bryły wynosi 4 cm. Ile wynosi pole powierzchni całkowitej tej bryły (w cm²)?

Podpowiedź 1

Pole to suma pól 6 ścian: 2·(ab+ah+bh).

Podpowiedź 2

Podstawa 3·2=6, ściany: 3·4=12 i 2·4=8.

Rozwiązanie

Pole dwóch podstaw: 2·3·2=12.

Pole dwóch ścian 3×4: 2·12=24.

Pole dwóch ścian 2×4: 2·8=16.

Suma: 12+24+16=52 cm².

Odpowiedź: 52

Zadanie 10 · trudność 2/3

Do siatki prostopadłościanu o wymiarach 5 cm × 3 cm × 2 cm narysowano rząd czterech prostokątów: 5×2, 3×2, 5×2, 3×2 oraz dwie podstawy 5×3 doklejone do pierwszego prostokąta 5×2 (jedna nad nim, druga pod nim). Oblicz długość boku całego rzędu (czyli łączną długość rzędu czterech prostokątów) oraz całkowite pole siatki.

Podpowiedź 1

Długość rzędu to suma: 5+3+5+3.

Podpowiedź 2

Pole siatki równa się polu powierzchni: 2(5·3+5·2+3·2).

Rozwiązanie

Długość rzędu: 5+3+5+3=16 cm.

Pole: 2·(15+10+6)=2·31.

Pole wynosi 62 cm².

Odpowiedź: Długość rzędu 16 cm, pole 62 cm²

Zadanie 11 · trudność 2/3

Akwarium ma kształt prostopadłościanu o wymiarach $50$ cm, $30$ cm i $40$ cm. Kuchenny pojemnik ma kształt sześcianu o krawędzi $10$ cm. Czy objętość akwarium jest większa niż $50$ objętości pojemnika? Odpowiedz TAK lub NIE.

Podpowiedź 1

Oblicz objętość akwarium: iloczyn trzech wymiarów.

Podpowiedź 2

Objętość sześcianu to $10\cdot10\cdot10$.

Rozwiązanie

Objętość akwarium: $50\cdot30\cdot40=60000\ \text{cm}^3$.

Objętość pojemnika: $10^3=1000\ \text{cm}^3$.

$50\cdot1000=50000$, a $60000>50000$, więc odpowiedź to TAK.

Odpowiedź: TAK

Zadanie 12 · trudność 2/3

Sześcian ma krawędź $6$ cm. Prostopadłościan ma wymiary $3$ cm, $4$ cm i $18$ cm. Która bryła ma większą objętość i o ile $\text{cm}^3$ większą?

Podpowiedź 1

Oblicz $6\cdot6\cdot6$.

Podpowiedź 2

Oblicz $3\cdot4\cdot18$.

Rozwiązanie

Objętość sześcianu: $6^3=216\ \text{cm}^3$.

Objętość prostopadłościanu: $3\cdot4\cdot18=216\ \text{cm}^3$.

Objętości są równe, różnica wynosi $0\ \text{cm}^3$.

Odpowiedź: Prostopadłościan, o $0\ \text{cm}^3$ – objętości są równe? Nie: sześcian $216$, prostopadłościan $216$, są równe.

Zadanie 13 · trudność 2/3

Basen ma kształt prostopadłościanu o wymiarach $10$ m, $5$ m i $2$ m. Drugi basen to prostopadłościan o wymiarach $8$ m, $6$ m i $2$ m. Do którego basenu zmieści się więcej wody i ile litrów więcej? ($1\ \text{m}^3=1000$ l)

Podpowiedź 1

Oblicz obie objętości w $\text{m}^3$.

Podpowiedź 2

Różnicę zamień na litry.

Rozwiązanie

Pierwszy basen: $10\cdot5\cdot2=100\ \text{m}^3$.

Drugi basen: $8\cdot6\cdot2=96\ \text{m}^3$.

Różnica: $4\ \text{m}^3=4000$ l, więcej zmieści się do pierwszego.

Odpowiedź: Do pierwszego, o $4000$ l więcej

Zadanie 14 · trudność 3/3

Prostopadłościenny klocek ma wymiary 4 cm × 3 cm × 2 cm. Dwa takie klocki przyklejono do siebie całymi ścianami o wymiarach 4 cm × 3 cm, tworząc jedną większą bryłę (patrz rysunek). Oblicz objętość i pole powierzchni całkowitej nowej bryły.

Podpowiedź 1

Nowa bryła ma wymiary 4 cm × 3 cm × 4 cm.

Podpowiedź 2

Pole powierzchni liczysz ze wzoru 2(ab+bc+ac) dla nowych wymiarów.

Rozwiązanie

Sklejone ściany 4×3, więc krawędzie 2 cm dodają się: nowy wymiar to 4 cm.

Bryła ma wymiary 4 cm × 3 cm × 4 cm, więc V = 4·3·4 = 48 cm³.

Pc = 2(4·3 + 3·4 + 4·4) = 2(12+12+16) = 80 cm².

Poprawka: Pc = 80 cm². Sprawdzenie: 2·(4·3·2+2·4·2... ) – przyjmujemy wynik 80 cm².

Odpowiedź: V = 48 cm³, Pc = 108 cm²

Zadanie 15 · trudność 3/3

Sześcian o krawędzi 6 cm przecięto na dwie równe części płaszczyzną równoległą do jednej ze ścian, przechodzącą przez środki krawędzi (patrz rysunek). O ile cm² zwiększyła się suma pól powierzchni brył w porównaniu z polem powierzchni sześcianu?

Podpowiedź 1

Cięcie tworzy dwie nowe ściany.

Podpowiedź 2

Każda nowa ściana jest kwadratem 6 cm × 6 cm.

Rozwiązanie

Każde cięcie daje dwie nowe powierzchnie, każda o polu 6·6 = 36 cm².

Przyrost wynosi 2·36 = 72 cm².

Odpowiedź: o 72 cm².

Odpowiedź: 72 cm²

Zadanie 16 · trudność 3/3

Z prostopadłościanu o wymiarach 10 cm × 6 cm × 4 cm wycięto u jego rogu sześcian o krawędzi 2 cm (patrz rysunek). Oblicz objętość i pole powierzchni całkowitej powstałej bryły. Czy pole powierzchni zmieniło się w porównaniu z pierwotnym prostopadłościanem?

Podpowiedź 1

Objętość: odejmij 2³ od objętości prostopadłościanu.

Podpowiedź 2

Wycięcie narożnika usuwa 3 kwadraty 2×2 z powierzchni, ale dodaje 3 nowe takie same.

Rozwiązanie

V = 10·6·4 − 2·2·2 = 240 − 8 = 232 cm³.

Pole prostopadłościanu: 2(60+40+24) = 248 cm².

Z narożnika znikają 3 kwadraty 2×2, pojawiają się 3 kwadraty 2×2 na ścianach wnęki.

Pc = 248 cm² – pole się nie zmieniło.

Odpowiedź: V = 232 cm³, Pc = 248 cm², pole się nie zmieniło

Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.

Ucz się tego działu w aplikacji Interaktywnie: podpowiedzi, sprawdzanie, powtórki i korepetytor AI.