W tym dziale nauczysz się czytać zadania tekstowe tak, jak detektyw czyta ślady. Poznasz dzielenie z resztą, porównywanie „o ile” i „ile razy”, kolejność działań oraz potęgi. Pokażemy też, jak szybko liczyć w pamięci i jak korzystać z osi liczbowej.
Dzielenie z resztą
Czasem nie da się podzielić wszystkiego równo. Wtedy coś zostaje. To jest reszta.
Zapisujemy: $a : b = q \text{ r } r$. Liczba $q$ to ile razy $b$ mieści się w $a$. Liczba $r$ to to, co zostało.
Reszta jest zawsze mniejsza od dzielnika: $\text{reszta} < \text{dzielnik}$. Gdyby była równa albo większa, dałoby się włożyć do porcji jeszcze jedną grupę.
Sprawdzanie: $q \cdot b + r = a$.
Przykład: dzielenie z resztą w praktyce
Zadanie. 47 uczniów jedzie na wycieczkę. W jednym busie jest 8 miejsc. Ile busów trzeba zamówić?
Krok 1. Dzielimy: $47 : 8 = 5 \text{ r } 7$, bo $5 \cdot 8 = 40$, a $47 - 40 = 7$.
Przykład: Ania ma 6 naklejek, a Bartek 18. Bartek ma o $18-6=12$ więcej. Ma też $18:6=3$ razy więcej.
Przykład: porównywanie ilorazowe
Zadanie. Zeszyt kosztuje 4 zł, a plecak 60 zł. Ile razy plecak jest droższy od zeszytu? O ile złotych?
Ile razy: $60 : 4 = 15$. Plecak jest 15 razy droższy.
O ile: $60 - 4 = 56$. Plecak jest droższy o 56 zł.
Sprawdzenie: $15 \cdot 4 = 60$. Zgadza się.
Kolejność działań i potęgi
Matematycy umówili się, w jakiej kolejności liczymy:
1. nawiasy,
2. potęgi,
3. mnożenie i dzielenie (od lewej do prawej),
4. dodawanie i odejmowanie (od lewej do prawej).
Potęga to mnożenie tej samej liczby przez siebie:
$$a^2 = a \cdot a \qquad a^3 = a \cdot a \cdot a$$
Czytamy: „a do kwadratu”, „a do sześcianu”. Na przykład $5^2 = 25$, $2^3 = 8$.
Mnożenie i dzielenie przez 10, 100, 1000: przy mnożeniu dopisujemy zera, np. $36 \cdot 100 = 3600$. Przy dzieleniu skreślamy tyle zer, ile ma ta liczba, np. $4500 : 100 = 45$.
Przykład: obliczanie wyrażeń
a) $20 - 3 \cdot 2^2$
Najpierw potęga: $2^2 = 4$. Potem mnożenie: $3 \cdot 4 = 12$. Na końcu odejmowanie: $20 - 12 = 8$.
b) $(20 - 3) \cdot 2^2$
Najpierw nawias: $17$. Potem potęga: $4$. Na końcu: $17 \cdot 4 = 68$.
Te same liczby, a wyniki różne. Widać, jak ważne są nawiasy.
Oś liczbowa i liczenie w pamięci
Na osi liczbowej liczby rosną w prawo. Liczba leżąca bardziej na prawo jest większa. Odległość między dwiema liczbami to różnica większej i mniejszej. Na rysunku odległość między 3 a 8 wynosi $8-3=5$.
Zadanie. Kasia kupiła 3 zeszyty po 6 zł i długopis za 5 zł. Zapłaciła banknotem 50 zł. Ile reszty dostała?
Krok 1. Zeszyty: $3 \cdot 6 = 18$ zł.
Krok 2. Cały rachunek: $18 + 5 = 23$ zł.
Krok 3. Reszta: $50 - 23 = 27$ zł.
Odpowiedź: Kasia dostała 27 zł reszty. Sprawdzamy sens: $23 + 27 = 50$, wynik jest rozsądny.
Typowe błędy
- Mylenie „o ile” z „ile razy”. Różnica to odejmowanie, iloraz to dzielenie.
- Liczenie od lewej bez zasad. $2 + 3 \cdot 4$ to $14$, a nie $20$.
- Potęga to nie mnożenie przez wykładnik. $4^3 = 4 \cdot 4 \cdot 4 = 64$, a nie $12$.
- Zapominanie o reszcie. W zadaniu o busach 5 r 7 oznacza 6 busów.
- Brak sprawdzenia. Zawsze zapytaj: czy taki wynik ma sens?
Podsumowanie
- Dzielenie z resztą: $a : b = q \text{ r } r$, reszta jest mniejsza od dzielnika.
- „O ile” to odejmowanie, „ile razy” to dzielenie.
- Kolejność: nawiasy, potęgi, mnożenie i dzielenie, dodawanie i odejmowanie.
- $a^2 = a \cdot a$, $a^3 = a \cdot a \cdot a$.
- Odległość na osi to różnica liczb.
- Po rozwiązaniu zadania sprawdź wynik i napisz odpowiedź.
Zadania (18)
Zadanie 1 · trudność 2/3
Do szkolnej wycieczki zgłosiło się 87 uczniów. W jednym autokarze jest 40 miejsc. Ile autokarów trzeba zamówić, aby wszyscy uczniowie mogli pojechać?
Podpowiedź 1
Podziel 87 przez 40 z resztą.
Podpowiedź 2
Reszta oznacza uczniów, którzy też potrzebują miejsc.
Rozwiązanie
$87 : 40 = 2$ reszty $7$, bo $2\cdot 40=80$ i $87-80=7$.
Dwa autokary zabiorą 80 uczniów, a 7 uczniów zostanie bez miejsc.
Potrzebny jest jeszcze trzeci autokar, czyli razem 3 autokary.
Odpowiedź: 3 autokary
Zadanie 2 · trudność 2/3
Pani Ania ma 100 jajek i pakuje je do kartonów po 12 sztuk. Ile kartonów zapełni całkowicie i ile jajek zostanie jej poza pełnymi kartonami?
Podpowiedź 1
Wykonaj dzielenie $100:12$ z resztą.
Podpowiedź 2
Iloraz to pełne kartony, reszta to pozostałe jajka.
Rozwiązanie
$12\cdot 8=96$, a $12\cdot 9=108$ jest za dużo.
Zatem $100:12=8$ reszty $4$.
Pani Ania zapełni 8 kartonów i zostaną jej 4 jajka.
Odpowiedź: 8 kartonów, zostanie 4 jajka
Zadanie 3 · trudność 2/3
W sklepie sprzedawane są długopisy w zestawach po 8 sztuk. Szkoła potrzebuje 150 długopisów. Zestaw kosztuje 20 zł. Ile zestawów trzeba kupić i ile złotych za nie zapłacono, jeśli szkoła kupuje najmniejszą liczbę zestawów wystarczającą na potrzeby szkoły? Ile długopisów zostanie w nadmiarze?
Podpowiedź 1
Podziel 150 przez 8 z resztą i zastanów się, co zrobić z resztą.
Podpowiedź 2
Koszt to liczba zestawów razy 20 zł.
Rozwiązanie
$150:8=18$ reszty $6$, bo $18\cdot 8=144$.
18 zestawów to za mało (brakuje 6 długopisów), więc trzeba kupić 19 zestawów.
Koszt: $19\cdot 20=380$ zł. Długopisów będzie $19\cdot 8=152$, czyli 2 w nadmiarze.
W szkolnej bibliotece jest 840 książek przygodowych i 120 książek o kosmosie. Ile razy więcej jest książek przygodowych niż książek o kosmosie?
Podpowiedź 1
Aby porównać ilorazowo, podziel większą liczbę przez mniejszą.
Podpowiedź 2
Oblicz 840 : 120.
Rozwiązanie
Pytamy, ile razy 840 jest większe od 120, więc dzielimy.
840 : 120 = 7.
Książek przygodowych jest 7 razy więcej.
Odpowiedź: 7 razy więcej
Zadanie 5 · trudność 2/3
Pani Anna przejechała rowerem 18 km, a jej syn Kuba 3 km. Ile razy krótszą trasę przejechał Kuba niż pani Anna?
Podpowiedź 1
Podziel dłuższą trasę przez krótszą.
Podpowiedź 2
Oblicz 18 : 3.
Rozwiązanie
Porównujemy trasy ilorazowo: 18 : 3.
18 : 3 = 6.
Kuba przejechał trasę 6 razy krótszą.
Odpowiedź: 6 razy krótszą
Zadanie 6 · trudność 2/3
Zeszyt kosztuje 4 zł, a plecak 10 razy więcej niż zeszyt. Długopis kosztuje 5 razy mniej niż zeszyt zwiększony o 6 zł... Dokładniej: długopis kosztuje 5 razy mniej niż plecak. Ile razy plecak jest droższy od długopisu i ile kosztuje długopis? Podaj, ile kosztuje długopis.
Podpowiedź 1
Najpierw oblicz cenę plecaka: 4 · 10.
Podpowiedź 2
Cenę długopisu otrzymasz, dzieląc cenę plecaka przez 5.
Rozwiązanie
Plecak kosztuje 4 · 10 = 40 zł.
Długopis jest 5 razy tańszy: 40 : 5 = 8 zł.
Plecak jest 5 razy droższy od długopisu, a długopis kosztuje 8 zł.
Odpowiedź: 8 zł
Zadanie 7 · trudność 2/3
W klasie 4a jest 24 uczniów, a w klasie 4b 18 uczniów. W całej szkole jest 8 razy więcej uczniów niż w obu tych klasach razem. Ile uczniów jest w szkole? Ile razy więcej uczniów jest w szkole niż w klasie 4b?
Podpowiedź 1
Najpierw dodaj liczby uczniów w obu klasach: 24 + 18.
Podpowiedź 2
Wynik pomnóż przez 8.
Rozwiązanie
Obie klasy razem: 24 + 18 = 42 uczniów.
W szkole: 42 · 8 = 336 uczniów.
Porównanie z klasą 4b: 336 : 18 nie daje liczby całkowitej (18 · 18 = 324, reszta 12), więc pytanie o 'ile razy' ma sens tylko dla obu klas razem: 336 : 42 = 8.
Odpowiedź: 336 uczniów; 336 : 18 = 56 · 1/3, czyli nie jest to liczba całkowita
Zadanie 8 · trudność 2/3
Na osi liczbowej zaznaczono punkty A = 120 i B = 170. Jednostką osi jest 10. Na rysunku zaznaczono także punkt C leżący dokładnie w połowie odcinka AB. Jaka liczba odpowiada punktowi C?
Podpowiedź 1
Oblicz odległość między A i B.
Podpowiedź 2
Połowę odległości dodaj do liczby 120.
Rozwiązanie
Odległość AB wynosi 170 − 120 = 50.
Połowa odległości to 25.
C = 120 + 25 = 145.
Odpowiedź: 145
Zadanie 9 · trudność 2/3
Na osi liczbowej punkt M odpowiada liczbie 350, a punkt N liczbie 80. Punkt K leży na osi w odległości 60 od punktu N i bliżej punktu M. Jaką liczbę przedstawia K i jaka jest odległość K od M?
Podpowiedź 1
K leży po stronie M, więc do 80 dodaj 60.
Podpowiedź 2
Odległość KM to różnica 350 i liczby K.
Rozwiązanie
Punkt K leży bliżej M, czyli na prawo od N: 80 + 60 = 140.
Odległość KM = 350 − 140 = 210.
Odpowiedź: K = 140, odległość KM = 210
Zadanie 10 · trudność 2/3
Na osi liczbowej punkty P i R leżą w odległości 90 od siebie. Punkt P odpowiada liczbie 2 450, a R leży na lewo od P. Punkt S leży po prawej stronie P w takiej samej odległości od P, jak R po lewej. Podaj liczby odpowiadające punktom R i S oraz odległość między R i S.
Podpowiedź 1
R jest na lewo od P, więc odejmij 90.
Podpowiedź 2
S jest symetryczny do R względem P.
Rozwiązanie
R = 2 450 − 90 = 2 360.
S = 2 450 + 90 = 2 540.
Odległość RS = 90 + 90 = 180.
Odpowiedź: R = 2 360, S = 2 540, RS = 180
Zadanie 11 · trudność 2/3
Na osi liczbowej zaznaczono liczby: A = 4 000, B = 4 600 i C. Odległość C od B jest dwa razy większa niż odległość A od B, a C leży na prawo od B. Jaką liczbę przedstawia C? Czy C jest większe od 5 700?
Podpowiedź 1
Najpierw oblicz odległość AB.
Podpowiedź 2
Podwój ją i dodaj do 4 600.
Rozwiązanie
AB = 4 600 − 4 000 = 600.
BC = 2 · 600 = 1 200.
C = 4 600 + 1 200 = 5 800, a 5 800 > 5 700.
Odpowiedź: C = 5 800; TAK, jest większe od 5 700
Zadanie 12 · trudność 3/3
Oblicz wartość wyrażenia: $48-6\cdot 5+12:4$.
Podpowiedź 1
Najpierw wykonaj mnożenie i dzielenie.
Podpowiedź 2
Potem dodawanie i odejmowanie od lewej do prawej.
Rozwiązanie
Mnożenie: $6\cdot5=30$, dzielenie: $12:4=3$.
Zostaje $48-30+3$.
$48-30=18$, $18+3=21$.
Odpowiedź: 21
Zadanie 13 · trudność 3/3
Oblicz wartość wyrażenia: $(54-18):9+7\cdot(15-12)$.
Podpowiedź 1
Zacznij od nawiasów.
Podpowiedź 2
Potem wykonaj dzielenie i mnożenie, a na końcu dodawanie.
Rozwiązanie
Nawiasy: $54-18=36$ oraz $15-12=3$.
Wyrażenie: $36:9+7\cdot3=4+21$.
Wynik: $25$.
Odpowiedź: 25
Zadanie 14 · trudność 3/3
Oblicz wartość wyrażenia: $2^3\cdot 5-(36-4\cdot 6):3+90:(2+13)$.
Podpowiedź 1
Oblicz potęgę i wartości w nawiasach.
Podpowiedź 2
Potem mnożenie i dzielenie, na końcu dodawanie i odejmowanie.
Rozwiązanie
$2^3=8$, $36-4\cdot6=36-24=12$, $2+13=15$.
Wyrażenie: $8\cdot5-12:3+90:15=40-4+6$.
$40-4=36$, $36+6=42$.
Odpowiedź: 42
Zadanie 15 · trudność 3/3
Pani Ania kupiła 3 zeszyty po 4 zł i 2 długopisy po 3 zł. Zapłaciła banknotem 20 zł. Ile złotych reszty otrzymała?
Podpowiedź 1
Policz osobno koszt zeszytów i koszt długopisów.
Podpowiedź 2
Resztę oblicz, odejmując sumę zakupów od 20 zł.
Rozwiązanie
Zeszyty kosztowały $3\cdot 4=12$ zł.
Długopisy kosztowały $2\cdot 3=6$ zł.
Razem $12+6=18$ zł.
Reszta: $20-18=2$ zł.
Odpowiedź: 2 zł
Zadanie 16 · trudność 3/3
W klasie 4b jest 28 uczniów. Dziewcząt jest o 4 mniej niż chłopców. Na wycieczkę pojechała połowa dziewcząt i wszyscy chłopcy. Ilu uczniów pojechało na wycieczkę?
Podpowiedź 1
Jeśli chłopców jest x, to dziewcząt x−4. Razem 28.
Podpowiedź 2
Najpierw znajdź liczby chłopców i dziewcząt: 28−4=24, dzielone na dwie równe części.
Rozwiązanie
Gdyby dziewcząt było tyle co chłopców, razem byłoby $28+4=32$ osoby.
Chłopców jest $32:2=16$, dziewcząt $16-4=12$.
Pojechało $12:2=6$ dziewcząt i 16 chłopców.
Razem $6+16=22$ uczniów.
Odpowiedź: 22 uczniów
Zadanie 17 · trudność 3/3
Pan Marek jechał samochodem z Krakowa do Warszawy. Przez pierwsze 2 godziny jechał ze średnią prędkością 80 km/h, a przez kolejne 3 godziny ze średnią prędkością 60 km/h. Ile kilometrów przejechał w sumie i ile kilometrów więcej przejechał w drugiej części podróży niż w pierwszej?
Podpowiedź 1
Droga = prędkość · czas, osobno dla każdej części.
Podpowiedź 2
Różnicę znajdziesz, odejmując drogę z pierwszej części od drogi z drugiej.
Rozwiązanie
Pierwsza część: $2\cdot 80=160$ km.
Druga część: $3\cdot 60=180$ km.
Razem $160+180=340$ km.
Różnica: $180-160=20$ km.
Odpowiedź: 340 km w sumie, o 20 km więcej w drugiej części
Zadanie 18 · trudność 3/3
Sklep sprzedał w poniedziałek 45 kg jabłek po 6 zł za kilogram. We wtorek sprzedał o 15 kg jabłek mniej, ale cenę podniósł o 2 zł za kilogram. W którym dniu utarg był większy i o ile złotych?
Podpowiedź 1
Utarg = masa · cena. Oblicz go dla obu dni.
Podpowiedź 2
Pamiętaj: we wtorek masa to 45−15, a cena 6+2.
Rozwiązanie
Poniedziałek: $45\cdot 6=270$ zł.
Wtorek: masa $45-15=30$ kg, cena $6+2=8$ zł.
Utarg we wtorek: $30\cdot 8=240$ zł.
Większy był w poniedziałek o $270-240=30$ zł.
Odpowiedź: W poniedziałek, o 30 zł
Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.