Liczydłomatematyka · webp.pl

Figury geometryczne — klasa 4

Geometria jest wokół nas: w kratkach zeszytu, w planie miasta, w kole roweru i w oknie klasy. W tym dziale poznasz proste i odcinki, kąty, koło i okrąg, symetrię, skalę oraz obwody prostokąta i kwadratu. Dowiesz się też, jak używać linijki, ekierki i kątomierza.

Prosta, półprosta, odcinek

Prosta nie ma początku ani końca. Ciągnie się w obie strony bez końca. Rysujemy ją linijką, a jej kawałek wystarczy.

Półprosta ma początek, ale nie ma końca. Wyobraź sobie promień światła z latarki.

Odcinek ma dwa końce, więc można go zmierzyć. Odcinek $AB$ to część prostej między punktami $A$ i $B$.

Długość odcinka mierzymy linijką. Zero skali przykładamy dokładnie do początku odcinka i odczytujemy liczbę przy jego końcu. Wynik podajemy w centymetrach lub milimetrach, np. $7{,}5$ cm.

Proste równoległe, przecinające się i prostopadłe

Proste równoległe nigdy się nie spotykają, bo są w stałej odległości, jak szyny kolejowe albo linie w zeszycie.

Proste przecinające się mają jeden wspólny punkt.

Proste prostopadłe to proste przecinające się pod kątem prostym, jak krawędzie kartki. Zapisujemy $a \perp b$. Równoległość zapisujemy $a \parallel b$.

To samo dotyczy odcinków: są równoległe lub prostopadłe, jeśli leżą na prostych równoległych lub prostopadłych. Kąt prosty sprawdzamy ekierką. Samo oko może się mylić.

Kąty i kątomierz

Kąt tworzą dwie półproste o wspólnym początku, zwanym wierzchołkiem. Miarę kąta podajemy w stopniach ($^\circ$).

- Kąt ostry: mniejszy niż $90^\circ$. - Kąt prosty: równy $90^\circ$. - Kąt rozwarty: większy niż $90^\circ$ i mniejszy niż $180^\circ$.

Mierzenie kątomierzem: środek kątomierza połóż na wierzchołku kąta. Jedno ramię ułóż na linii zero. Odczytaj wartość tam, gdzie przechodzi drugie ramię.

Kątomierz ma dwie skale. Zacznij od tej, w której ramię leży na zerze. Szybko sprawdź też, czy wynik pasuje do wyglądu kąta. Kąt ostry nie może mieć $120^\circ$.

Przykład: rodzaje kątów

Określ rodzaj kątów: $35^\circ$, $90^\circ$, $142^\circ$, $89^\circ$.

1. $35^\circ < 90^\circ$, więc kąt jest ostry. 2. $90^\circ$ to kąt prosty. 3. $142^\circ > 90^\circ$, więc kąt jest rozwarty. 4. $89^\circ < 90^\circ$, więc kąt jest ostry.

Rysowanie kąta $50^\circ$: narysuj ramię poziome, przyłóż kątomierz, zaznacz kropkę przy $50^\circ$ na właściwej skali i połącz ją z wierzchołkiem.

Koło i okrąg

Okrąg to sama krzywa linia. Wszystkie jej punkty leżą tak samo daleko od środka $O$. Przypomina obręcz.

Koło to okrąg razem z wnętrzem. Przypomina pizzę, a okrąg tylko jej brzeg.

Promień to odcinek od środka do punktu okręgu. Średnica to odcinek przez środek, łączący dwa punkty okręgu.

$$\text{średnica} = 2 \cdot \text{promień}$$

Jeśli promień ma $4$ cm, to średnica ma $8$ cm. Jeśli średnica ma $10$ cm, to promień ma $5$ cm. Okrąg rysujemy cyrklem.

Wielokąty, prostokąt i kwadrat

Wielokąt to figura zamknięta, ograniczona odcinkami, które nazywamy bokami. Trójkąt ma 3 boki, czworokąt 4, pięciokąt 5.

Prostokąt ma cztery kąty proste. Jego przeciwległe boki są równe i równoległe.

Kwadrat to prostokąt, który ma wszystkie boki równe.

Obwód to suma długości wszystkich boków, czyli długość drogi dookoła figury.

$$\text{Obwód prostokąta} = 2 \cdot a + 2 \cdot b$$

$$\text{Obwód kwadratu} = 4 \cdot a$$

Wzór na prostokąt wynika stąd, że ma on dwa boki długości $a$ i dwa długości $b$. Wzór na kwadrat wynika stąd, że ma on cztery równe boki.

Przykład: obwód

Zadanie 1. Boisko ma wymiary $30$ m i $20$ m. Jaki jest jego obwód?

$$2 \cdot 30 + 2 \cdot 20 = 60 + 40 = 100 \text{ m}$$

Zadanie 2. Chusta w kształcie kwadratu ma bok $45$ cm. Obwód:

$$4 \cdot 45 = 180 \text{ cm}$$

Zadanie 3. Prostokąt ma boki $2$ m i $50$ cm. Najpierw ujednolicamy jednostki: $2$ m $= 200$ cm.

$$2 \cdot 200 + 2 \cdot 50 = 400 + 100 = 500 \text{ cm} = 5 \text{ m}$$

Symetria

Oś symetrii to prosta, po której złożona figura pokrywa się sama ze sobą. Obie połowy są wtedy swoimi lustrzanymi odbiciami.

Liczba osi symetrii: - kwadrat: 4, - prostokąt (niebędący kwadratem): 2, - trójkąt równoboczny: 3, - koło: nieskończenie wiele, bo każda prosta przez środek jest osią.

Aby sprawdzić oś, wyobraź sobie złożenie kartki wzdłuż niej. Jeśli brzegi się pokrywają, to jest oś symetrii.

Skala

Skala mówi, ile razy rysunek jest mniejszy lub większy od rzeczywistości.

Skala 1 : 100 oznacza, że $1$ cm na planie to $100$ cm, czyli $1$ m w rzeczywistości. To skala zmniejszająca.

Skala 5 : 1 oznacza, że rysunek jest 5 razy większy od przedmiotu, np. rysunek mrówki. To skala powiększająca.

Przykład. Na planie w skali $1:200$ pokój ma długość $4$ cm. W rzeczywistości:

$$4 \cdot 200 = 800 \text{ cm} = 8 \text{ m}$$

Jeśli rzeczywista długość to $10$ m $= 1000$ cm, to na planie jest ona równa $1000 : 200 = 5$ cm.

Rysunek mniejszy niż rzeczywistość: mnożymy przez drugą liczbę skali, żeby wrócić do rzeczywistości, i dzielimy, żeby narysować plan.

Typowe błędy i podsumowanie

Uważaj na: - Skala: mylenie $1:100$ (zmniejszenie) z $100:1$ (powiększenie). - Kątomierz: odczytywanie złej skali. Sprawdź, czy kąt ostry ma wynik mniejszy niż $90^\circ$. - Jednostki: obwód liczymy dopiero wtedy, gdy wszystkie boki są w tej samej jednostce. - Koło a okrąg: okrąg to brzeg, koło ma też wnętrze. - Kąt prosty: nie oceniaj na oko, użyj ekierki.

Podsumowanie: odcinek można zmierzyć, prosta i półprosta są nieskończone. Kąty dzielimy na ostre, proste i rozwarte. Średnica to $2$ promienie. Obwód prostokąta to $2a+2b$, a kwadratu $4a$. Skala przelicza długości między planem a rzeczywistością.

Zadania (18)

Zadanie 1 · trudność 1/3

Ile osi symetrii ma narysowany kwadrat?

Podpowiedź 1

Osie symetrii kwadratu przechodzą przez środki przeciwległych boków.

Podpowiedź 2

Nie zapomnij o osiach przechodzących przez przeciwległe wierzchołki (przekątne).

Rozwiązanie

Kwadrat ma 2 osie przechodzące przez środki przeciwległych boków.

Ma też 2 osie będące przekątnymi.

Razem: 2 + 2 = 4 osie symetrii.

Odpowiedź: 4

Zadanie 2 · trudność 1/3

Ile osi symetrii ma narysowany prostokąt, który nie jest kwadratem (boki 6 cm i 3 cm)?

Podpowiedź 1

Sprawdź, czy przekątne są osiami symetrii prostokąta niebędącego kwadratem.

Podpowiedź 2

Osie przechodzą przez środki przeciwległych boków.

Rozwiązanie

Prostokąt ma oś pionową przez środki dłuższych boków.

Ma oś poziomą przez środki krótszych boków.

Przekątne nie są osiami symetrii, więc są 2 osie.

Odpowiedź: 2

Zadanie 3 · trudność 1/3

Ile osi symetrii ma narysowany trójkąt równoboczny?

Podpowiedź 1

Oś symetrii przechodzi przez wierzchołek i środek przeciwległego boku.

Podpowiedź 2

Trójkąt ma 3 wierzchołki.

Rozwiązanie

Z każdego wierzchołka prowadzimy prostą przez środek przeciwległego boku.

Każda taka prosta jest osią symetrii.

Zatem są 3 osie symetrii.

Odpowiedź: 3

Zadanie 4 · trudność 1/3

Ile osi symetrii ma narysowany romb, który nie jest kwadratem?

Podpowiedź 1

W rombie osiami symetrii są jego przekątne.

Podpowiedź 2

Osie przez środki boków nie są osiami symetrii rombu niebędącego kwadratem.

Rozwiązanie

Romb ma dwie przekątne różnej długości.

Każda przekątna dzieli romb na dwie przystające, odbite części.

Nie ma innych osi, więc są 2 osie symetrii.

Odpowiedź: 2

Zadanie 5 · trudność 1/3

Na rysunku narysowano kąt $\angle AOB$ o mmierze $35^\circ$. Jakim kątem jest ten kąt: ostrym, prostym czy rozwartym?

Podpowiedź 1

Porównaj miarę kąta z $90^\circ$.

Podpowiedź 2

Kąt ostry ma miarę mniejszą niż $90^\circ$.

Rozwiązanie

Kąt prosty ma $90^\circ$.

Ponieważ $35^\circ<90^\circ$, kąt jest ostry.

Odpowiedź: ostry

Zadanie 6 · trudność 1/3

Na rysunku kąt $\angle PQR$ ma miarę $128^\circ$. Jakim kątem jest ten kąt: ostrym, prostym, rozwartym czy półpełnym?

Podpowiedź 1

Porównaj $128^\circ$ z $90^\circ$ i $180^\circ$.

Podpowiedź 2

Kąt rozwarty ma miarę między $90^\circ$ a $180^\circ$.

Rozwiązanie

Mamy $90^\circ<128^\circ<180^\circ$.

Zatem kąt jest rozwarty.

Odpowiedź: rozwarty

Zadanie 7 · trudność 1/3

Na rysunku zaznaczono kąt $\angle KLM$ z kwadracikiem przy wierzchołku $L$. Jakim kątem jest ten kąt? Podaj jego miarę i nazwę.

Podpowiedź 1

Kwadracik oznacza szczególny kąt.

Podpowiedź 2

Taki kąt ma ramiona prostopadłe.

Rozwiązanie

Kwadracik przy wierzchołku oznacza kąt prosty.

Jego miara to $90^\circ$.

Odpowiedź: prosty, $90^\circ$

Zadanie 8 · trudność 1/3

Rysunek przedstawia trzy kąty: $\alpha=90^\circ$, $\beta=180^\circ$ i $\gamma=72^\circ$. Który z nich jest półpełny, a który ostry? Podaj odpowiedź w postaci: półpełny – ..., ostry – ...

Podpowiedź 1

Kąt półpełny ma ramiona tworzące prostą.

Podpowiedź 2

Kąt ostry jest mniejszy niż $90^\circ$.

Rozwiązanie

Kąt $\beta=180^\circ$ jest półpełny.

Kąt $\gamma=72^\circ<90^\circ$ jest ostry, a $\alpha$ jest prosty.

Odpowiedź: półpełny – $\beta$, ostry – $\gamma$

Zadanie 9 · trudność 2/3

Na planie w skali 1:1000 szkolne boisko ma długość 8 cm. Ile metrów ma boisko w rzeczywistości?

Podpowiedź 1

Skala 1:1000 oznacza, że 1 cm na planie to 1000 cm w rzeczywistości.

Podpowiedź 2

Pomnóż 8 cm przez 1000, a potem zamień cm na m.

Rozwiązanie

Obliczamy: 8 cm · 1000 = 8000 cm.

Zamieniamy: 8000 cm = 80 m.

Boisko ma 80 m długości.

Odpowiedź: 80 m

Zadanie 10 · trudność 2/3

Odległość z domu Ani do szkoły w rzeczywistości wynosi 600 m. Jaką długość będzie miał odcinek łączący dom i szkołę na mapie w skali 1:20 000?

Podpowiedź 1

Zamień 600 m na centymetry: 600 m = 60 000 cm.

Podpowiedź 2

Podziel 60 000 cm przez 20 000.

Rozwiązanie

600 m = 60 000 cm.

Na mapie: 60 000 cm : 20 000 = 3 cm.

Odcinek ma 3 cm.

Odpowiedź: 3 cm

Zadanie 11 · trudność 2/3

Na rysunku prostokątny ogródek ma wymiary 4 cm i 3 cm. Skala rysunku to 1:250. Oblicz w metrach rzeczywisty obwód ogródka.

Podpowiedź 1

Najpierw oblicz rzeczywiste wymiary: 4·250 cm i 3·250 cm.

Podpowiedź 2

Obwód prostokąta to 2·(a+b).

Rozwiązanie

Długość: 4 · 250 = 1000 cm = 10 m.

Szerokość: 3 · 250 = 750 cm = 7,5 m.

Obwód: 2 · (10 + 7,5) = 35 m.

Odpowiedź: 35 m

Zadanie 12 · trudność 2/3

Na mapie w skali 1:50 000 odległość między miastami A i B wynosi 12 cm. Marek jedzie rowerem ze średnią prędkością 15 km/h. Ile minut zajmie mu przejechanie tej trasy w linii prostej?

Podpowiedź 1

12 cm · 50 000 = 600 000 cm. Zamień na km (1 km = 100 000 cm).

Podpowiedź 2

Czas = droga : prędkość; 1 h = 60 min.

Rozwiązanie

Rzeczywista odległość: 12 · 50 000 = 600 000 cm = 6 km.

Czas: 6 km : 15 km/h = 0,4 h.

0,4 h · 60 min = 24 minuty.

Odpowiedź: 24 minuty

Zadanie 13 · trudność 2/3

Prostokątna działka ma wymiary 12 m i 8 m. Oblicz obwód tej działki.

Podpowiedź 1

Obwód to suma długości wszystkich boków.

Podpowiedź 2

Wzór: $2\cdot(a+b)$.

Rozwiązanie

Dodajemy długości sąsiednich boków: $12+8=20$ m.

Mnożymy przez 2: $2\cdot 20=40$ m.

Odpowiedź: 40 m

Zadanie 14 · trudność 2/3

Boisko szkolne ma kształt prostokąta o bokach 45 m i 28 m. Wokół boiska rozciągnięto taśmę dokładnie wzdłuż jego brzegu. Ile metrów taśmy zużyto?

Podpowiedź 1

Taśma obiega cały brzeg, więc szukamy obwodu.

Podpowiedź 2

Dodaj $45+28$ i pomnóż przez 2.

Rozwiązanie

$45+28=73$ m.

Obwód: $2\cdot 73=146$ m.

Odpowiedź: 146 m

Zadanie 15 · trudność 2/3

Kwadratowy dziedziniec ma bok długości 17 m. Pan Adam chce go ogrodzić siatką, ale zostawi wejście o szerokości 3 m bez siatki. Ile metrów siatki potrzebuje?

Podpowiedź 1

Najpierw oblicz obwód kwadratu: $4\cdot a$.

Podpowiedź 2

Od obwodu odejmij szerokość wejścia.

Rozwiązanie

Obwód: $4\cdot 17=68$ m.

Odejmujemy wejście: $68-3=65$ m.

Odpowiedź: 65 m

Zadanie 16 · trudność 2/3

Obwód prostokąta wynosi 54 cm, a jeden jego bok ma 15 cm. Oblicz długość drugiego boku.

Podpowiedź 1

Suma dwóch sąsiednich boków to połowa obwodu.

Podpowiedź 2

Od połowy obwodu odejmij 15 cm.

Rozwiązanie

Połowa obwodu: $54:2=27$ cm.

Drugi bok: $27-15=12$ cm.

Odpowiedź: 12 cm

Zadanie 17 · trudność 2/3

Na rysunku proste k i l są równoległe, a prosta m jest do nich prostopadła. Prosta m przecina k w punkcie P, a l w punkcie Q. Jaką miarę ma kąt między prostymi m i l? Ile wynosi suma miar kątów między prostą m a prostymi k i l w punktach P i Q po prawej stronie prostej m, nad prostą k i pod prostą l?

Podpowiedź 1

Prosta prostopadła do jednej z dwóch prostych równoległych jest prostopadła także do drugiej.

Podpowiedź 2

Każdy z tych kątów ma 90°.

Rozwiązanie

Skoro k ∥ l i m ⊥ k, to m ⊥ l.

Kąt między m i l ma więc 90°.

Dwa kąty proste dają razem 90° + 90° = 180°.

Odpowiedź: 90°; suma 180°

Zadanie 18 · trudność 2/3

Narysuj w zeszycie odcinek AB długości 6 cm. Przez punkt C leżący 3 cm nad odcinkiem AB poprowadź odcinek równoległy do AB, a przez punkt A odcinek prostopadły do AB o długości 3 cm (koniec D). Jaką figurę tworzą punkty A, B, C i D, jeśli CD ∥ AB i |CD| = 6 cm, a D leży nad A? Podaj nazwę i obwód.

Podpowiedź 1

Odcinki AD i BC są prostopadłe do AB i mają po 3 cm.

Podpowiedź 2

Obwód prostokąta to 2·(6+3).

Rozwiązanie

AD ⊥ AB, |AD| = 3 cm, a CD ∥ AB, |CD| = 6 cm.

Wszystkie kąty są proste, przeciwległe boki równoległe, więc to prostokąt 6 cm × 3 cm (punkt C leży nad B).

Obwód: 2·(6+3) = 18 cm.

Odpowiedź: prostokąt 6 cm na 3 cm, obwód 18 cm

Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.

Ucz się tego działu w aplikacji Interaktywnie: podpowiedzi, sprawdzanie, powtórki i korepetytor AI.