Duże liczby trudno liczyć w głowie, ale mamy na nie sprytny sposób: działania pisemne. Nauczysz się dodawać, odejmować, mnożyć i dzielić w słupkach, szacować wyniki i sprawdzać, czy się nie pomyliłeś. Dzięki temu poradzisz sobie z każdym zadaniem, nawet z liczbami tysięcznymi.
Po co liczyć pisemnie?
Gdy liczby są duże, w głowie łatwo coś pominąć. Dlatego zapisujemy je jedna pod drugą i liczymy cyfra po cyfrze.
Wszystko opiera się na rzędach liczbowych: jedności, dziesiątki, setki, tysiące. Cyfry tego samego rzędu zawsze zapisujemy dokładnie pod sobą. To najważniejsza zasada każdego słupka.
Przydadzą się też tabliczka mnożenia oraz szybkie dodawanie i odejmowanie w pamięci.
Nazwy w działaniach
Dodawanie: $a + b = c$. Liczby $a$ i $b$ to składniki, $c$ to suma.
Odejmowanie: $a - b = c$. Liczba $a$ to odjemna, $b$ to odjemnik, $c$ to różnica.
Mnożenie: $a \cdot b = c$. Liczby $a$ i $b$ to czynniki, $c$ to iloczyn.
Dzielenie: $a : b = c$. Liczba $a$ to dzielna, $b$ to dzielnik, $c$ to iloraz.
Zasada: w jednym rzędzie zapisujemy tylko jedną cyfrę, resztę przenosimy do wyższego rzędu.
Odejmowanie pisemne z pożyczaniem
Oblicz $5\,302 - 1\,874$.
Jedności: $2 - 4$ się nie da. Pożyczamy z dziesiątek, ale tam jest 0. Idziemy dalej: w setkach mamy 3.
Z 3 setek zostają 2 setki, a 10 dziesiątek trafia do dziesiątek. Z nich 1 dziesiątka idzie do jedności: w dziesiątkach zostaje 9, a w jednościach mamy 12.
Jedności: $12 - 4 = 8$.
Dziesiątki: $9 - 7 = 2$.
Setki: $2 - 8$ się nie da, pożyczamy z tysięcy (5 zmienia się w 4), mamy 12. $12 - 8 = 4$.
Tysiące: $4 - 1 = 3$.
Wynik: $5\,302 - 1\,874 = 3\,428$.
Sprawdzenie: $3\,428 + 1\,874 = 5\,302$. Zgadza się.
Mnożenie pisemne
Przez liczbę jednocyfrową: $374 \cdot 6$.
$6 \cdot 4 = 24$: piszemy 4, przenosimy 2.
$6 \cdot 7 = 42$, plus 2 to 44: piszemy 4, przenosimy 4.
$6 \cdot 3 = 18$, plus 4 to 22: piszemy 22.
Wynik: $2\,244$.
Przez liczbę wielocyfrową: $236 \cdot 14$.
Najpierw mnożymy przez 4: $236 \cdot 4 = 944$.
Potem przez 1 dziesiątkę, czyli przez 10. Dlatego przesuwamy wynik o jedno miejsce w lewo (dopisujemy 0): $236 \cdot 10 = 2\,360$.
Dodajemy: $944 + 2\,360 = 3\,304$.
Wynik: $236 \cdot 14 = 3\,304$.
Dzielenie pisemne z resztą
Oblicz $1\,527 : 6$.
Krok 1. Bierzemy 15 (bo 1 jest za małe). $15 : 6 = 2$, bo $2 \cdot 6 = 12$. Reszta $15 - 12 = 3$.
Sprawdzenie: $254 \cdot 6 + 3 = 1\,524 + 3 = 1\,527$. Pasuje. Ten wzór ma postać $a \cdot b + c = d$.
Szacowanie i sprawdzanie
Szacowanie: zaokrąglamy liczby i liczymy w pamięci, zanim zaczniemy słupek.
Przykład: $4\,785 + 2\,648 \approx 4\,800 + 2\,600 = 7\,400$. Wynik 7 433 jest blisko, więc wygląda dobrze.
Sprawdzanie działaniem odwrotnym:
- dodawanie sprawdzamy odejmowaniem: $c - b = a$,
- odejmowanie sprawdzamy dodawaniem: $c + b = a$,
- mnożenie sprawdzamy dzieleniem: $c : b = a$,
- dzielenie sprawdzamy mnożeniem: $c \cdot b = a$ (z resztą dodajemy ją).
Zadanie tekstowe złożone
W sklepie sportowym kupiono 18 piłek po 45 zł oraz 3 siatki po 29 zł. Ile zapłacono razem?
Szacowanie: $20 \cdot 45 = 900$, a siatki to około 90 zł. Razem około 990 zł.
Piłki: $18 \cdot 45 = 810$ zł. (Liczymy $45 \cdot 8 = 360$ i $45 \cdot 10 = 450$, razem 810.)
Siatki: $3 \cdot 29 = 87$ zł.
Razem: $810 + 87 = 897$ zł.
Wynik 897 jest trochę mniejszy od szacunku, bo zaokrągliliśmy 18 w górę do 20. To ma sens.
Odpowiedź: Zapłacono 897 zł.
Typowe błędy i podsumowanie
Uważaj na:
- zapominanie o dodaniu przeniesionej cyfry,
- pożyczanie z zera: trzeba sięgnąć do następnego niezerowego rzędu,
- brak przesunięcia w mnożeniu wielocyfrowym (zawsze dopisz 0 w drugim wierszu, 00 w trzecim),
- w dzieleniu: nie pomyl kolejności cyfr i pamiętaj, że reszta musi być mniejsza od dzielnika,
- szacowanie na oko bez zaokrąglania: wynik nie może być zupełnie inny.
Podsumowanie: zapisuj cyfry rzędami pod sobą, najpierw oszacuj, potem licz, na końcu sprawdź działaniem odwrotnym. W zadaniach złożonych rozbij problem na małe kroki.
Zadania (28)
Zadanie 1 · trudność 1/3
Oblicz pisemnie: $2345 + 1432$.
Podpowiedź 1
Zapisz liczby jedna pod drugą: jedności pod jednościami, dziesiątki pod dziesiątkami.
Podpowiedź 2
Dodawaj kolejno od jedności do tysięcy.
Rozwiązanie
Jedności: $5+2=7$. Dziesiątki: $4+3=7$.
Setki: $3+4=7$. Tysiące: $2+1=3$.
Wynik: $3777$.
Odpowiedź: 3777
Zadanie 2 · trudność 1/3
Oblicz pisemnie: $4768 + 2593$.
Podpowiedź 1
Gdy suma cyfr w kolumnie jest co najmniej 10, zapisz resztę i przenieś 1 do następnej kolumny.
W sklepie w Gdańsku w poniedziałek sprzedano 12 785 zeszytów, a we wtorek 9 476 zeszytów. Ile zeszytów sprzedano łącznie w te dwa dni? Oblicz pisemnie.
Podpowiedź 1
Łączną liczbę otrzymasz przez dodawanie: $12785+9476$.
Zaokrąglij każdą liczbę do pełnych setek i oszacuj wynik dodawania: $398 + 502$. Podaj oszacowanie.
Podpowiedź 1
Zaokrąglij 398 i 502 do pełnych setek.
Podpowiedź 2
398 ≈ 400, 502 ≈ 500.
Rozwiązanie
Zaokrąglamy: 398 ≈ 400, 502 ≈ 500.
Dodajemy: 400 + 500 = 900.
Oszacowanie wyniku to 900 (dokładny wynik: 900).
Odpowiedź: 900
Zadanie 6 · trudność 1/3
Pani Ewa kupiła w sklepie zeszyty za 18 zł, farby za 32 zł i plecak za 79 zł. Zaokrąglij każdą cenę do pełnych dziesiątek złotych i oszacuj, ile zapłaciła razem.
Podpowiedź 1
Zaokrąglij: 18, 32, 79 do dziesiątek.
Podpowiedź 2
18 ≈ 20, 32 ≈ 30, 79 ≈ 80.
Rozwiązanie
Zaokrąglamy ceny: 20 zł, 30 zł, 80 zł.
Dodajemy: 20 + 30 + 80 = 130.
Pani Ewa zapłaciła około 130 zł (dokładnie 129 zł).
Odpowiedź: 130 zł
Zadanie 7 · trudność 1/3
Oszacuj wynik mnożenia $48 \cdot 52$, zaokrąglając oba czynniki do pełnych dziesiątek. Następnie powiedz, czy dokładny wynik 2496 jest wiarygodny (TAK/NIE).
Podpowiedź 1
48 ≈ 50, 52 ≈ 50.
Podpowiedź 2
Porównaj 50·50 z 2496.
Rozwiązanie
Zaokrąglamy: 48 ≈ 50, 52 ≈ 50.
Mnożymy: 50 · 50 = 2500.
Wynik 2496 jest bardzo bliski 2500, więc jest wiarygodny.
Odpowiedź: TAK
Zadanie 8 · trudność 1/3
Na wycieczkę jedzie 297 uczniów. W każdym autokarze jest 49 miejsc. Oszacuj, ile co najmniej autokarów trzeba zamówić, zaokrąglając 297 do 300 i 49 do 50. Podaj oszacowany iloraz i liczbę autokarów, jeśli 6 autokarów wystarczy dla 294 osób, a 7 dla 343.
Podpowiedź 1
300 : 50 = 6, ale sprawdź dokładnie.
Podpowiedź 2
6 · 49 = 294, a uczniów jest 297.
Rozwiązanie
Oszacowanie: 300 : 50 = 6.
Sprawdzamy: 6 · 49 = 294, a to jest mniej niż 297.
Zatem potrzeba 7 autokarów.
Odpowiedź: 7 autokarów
Zadanie 9 · trudność 2/3
Oblicz pisemnie: $4\,325 - 1\,768$.
Podpowiedź 1
Zacznij od jedności: z 5 nie odejmiesz 8, więc pożycz dziesiątkę.
Podpowiedź 2
Pamiętaj, że po pożyczeniu cyfra, od której pożyczasz, zmniejsza się o 1.
Rozwiązanie
Jedności: $15-8=7$, pożyczamy od dziesiątek (2 zmienia się w 1).
Dziesiątki: $1-6$ nie można, pożyczamy od setek: $11-6=5$ (3 zmienia się w 2).
Setki: $2-7$ nie można, pożyczamy od tysięcy: $12-7=5$ (4 zmienia się w 3).
Tysiące: $3-1=2$. Wynik: 2557.
Odpowiedź: 2557
Zadanie 10 · trudność 2/3
W sklepie rowerowym na początku miesiąca było 6 004 części. Sprzedano 2 758 części. Ile części zostało? Wykonaj odejmowanie pisemnie.
Podpowiedź 1
Zapisz działanie $6\,004 - 2\,758$ w słupku.
Podpowiedź 2
Przy zerach pożyczaj kolejno od najbliższej niezerowej cyfry.
Rozwiązanie
Zapisujemy $6\,004-2\,758$. Pożyczamy z tysięcy: 6 tys. to 5 tys. i 9 setek, 9 dziesiątek, 14 jedności.
Jedności: $14-8=6$. Dziesiątki: $9-5=4$.
Setki: $9-7=2$. Tysiące: $5-2=3$.
Zostało 3246 części.
Odpowiedź: 3246
Zadanie 11 · trudność 2/3
Oblicz pisemnie: $50\,000 - 27\,386$. Sprawdź wynik dodawaniem.
Podpowiedź 1
Pożyczanie przechodzi przez wszystkie zera aż do cyfry 5.
Podpowiedź 2
Sprawdzenie: wynik + odjemnik powinien dać odjemną.
Rozwiązanie
Z 5 dziesiątek tysięcy robimy 4, a kolejne cyfry stają się 9, 9, 9, a jedności 10.
Tysiące: $9-7=2$. Dziesiątki tysięcy: $4-2=2$. Wynik 22614.
Sprawdzenie: $22\,614+27\,386=50\,000$. Zgadza się.
Odpowiedź: 22614
Zadanie 12 · trudność 2/3
Pani Ewa ma do przejechania trasę 100 000 m. W poniedziałek przejechała 38 459 m, a we wtorek 29 876 m. Ile metrów jej zostało? Użyj odejmowania pisemnego.
Podpowiedź 1
Najpierw dodaj przejechane odcinki: $38\,459+29\,876$.
Pamiętaj o dodaniu przeniesionej liczby do kolejnego iloczynu.
Rozwiązanie
$7\cdot6=42$, piszemy 2, przenosimy 4.
$4\cdot6=24$, plus 4 daje 28, piszemy 8, przenosimy 2.
$3\cdot6=18$, plus 2 daje 20, piszemy 20.
Wynik: 2082.
Odpowiedź: 2082
Zadanie 14 · trudność 2/3
W sklepie sprzedano 8 paczek ryżu po 475 g każda. Ile gramów ryżu sprzedano? Oblicz pisemnie.
Podpowiedź 1
Oblicz $475\cdot8$.
Podpowiedź 2
Zacznij od jedności: $5\cdot8=40$.
Rozwiązanie
$5\cdot8=40$, piszemy 0, przenosimy 4.
$7\cdot8=56$, plus 4 daje 60, piszemy 0, przenosimy 6.
$4\cdot8=32$, plus 6 daje 38, piszemy 38.
Sprzedano 3800 g ryżu.
Odpowiedź: 3800 g
Zadanie 15 · trudność 2/3
Oblicz pisemnie: $2\,784 \cdot 7$.
Podpowiedź 1
Mnóż cyfry od prawej do lewej.
Podpowiedź 2
Przeniesienia dodawaj do następnego iloczynu.
Rozwiązanie
$4\cdot7=28$, piszemy 8, przenosimy 2.
$8\cdot7=56$, plus 2 daje 58, piszemy 8, przenosimy 5.
$7\cdot7=49$, plus 5 daje 54, piszemy 4, przenosimy 5.
$2\cdot7=14$, plus 5 daje 19, piszemy 19. Wynik: 19488.
Odpowiedź: 19488
Zadanie 16 · trudność 2/3
Pociąg przejeżdża dziennie 1\,259 km. Ile kilometrów przejedzie w ciągu 9 dni? Oblicz pisemnie.
Podpowiedź 1
Oblicz $1259\cdot9$.
Podpowiedź 2
Możesz sprawdzić: $1259\cdot10-1259$.
Rozwiązanie
$9\cdot9=81$, piszemy 1, przenosimy 8.
$5\cdot9=45$, plus 8 daje 53, piszemy 3, przenosimy 5.
$2\cdot9=18$, plus 5 daje 23, piszemy 3, przenosimy 2.
$1\cdot9=9$, plus 2 daje 11, piszemy 11. Wynik: 11331 km.
Odpowiedź: 11331 km
Zadanie 17 · trudność 2/3
W szkolnej bibliotece na jednej półce stoi 128 książek. Takich półek jest 6. W poniedziałek uczniowie wypożyczyli 235 książek z tych półek. Ile książek zostało na półkach?
Podpowiedź 1
Najpierw oblicz, ile książek jest na wszystkich półkach.
Podpowiedź 2
Od tej liczby odejmij liczbę wypożyczonych książek.
Rozwiązanie
Wszystkich książek jest $128\cdot 6=768$.
Po wypożyczeniu zostało $768-235=533$ książek.
Odpowiedź: 533 książki.
Odpowiedź: 533
Zadanie 18 · trudność 2/3
Pani Ewa kupiła 4 zeszyty po 3 zł 50 gr oraz 3 długopisy po 2 zł 80 gr. Zapłaciła banknotem 50 zł. Ile złotych reszty otrzymała?
Podpowiedź 1
Oblicz osobno koszt zeszytów i koszt długopisów.
Podpowiedź 2
Resztę policz jako 50 zł minus suma kosztów.
Rozwiązanie
Zeszyty kosztowały $4\cdot 3{,}50=14{,}00$ zł.
Długopisy kosztowały $3\cdot 2{,}80=8{,}40$ zł.
Razem $14+8{,}40=22{,}40$ zł, reszta to $50-22{,}40=27{,}60$ zł.
Odpowiedź: 27,60 zł
Zadanie 19 · trudność 2/3
W autokarach wyjechało na wycieczkę 252 uczniów. Każdy autokar miał 42 miejsca i wszystkie były zajęte. Bilet wstępu do muzeum kosztował 8 zł od ucznia, a przewodnik kosztował łącznie 120 zł. Ile zł wynosił łączny koszt biletów i przewodnika? Ile autokarów pojechało?
Podpowiedź 1
Liczbę autokarów otrzymasz przez dzielenie 252 przez 42.
Podpowiedź 2
Koszt biletów to 252 razy 8, potem dodaj przewodnika.
Rozwiązanie
Liczba autokarów: $252:42=6$.
Bilety: $252\cdot 8=2016$ zł.
Razem z przewodnikiem: $2016+120=2136$ zł.
Odpowiedź: Autokarów: 6; koszt: 2136 zł
Zadanie 20 · trudność 2/3
Rodzice kupili lodówkę za 1 899 zł i płacą za nią w ratach. Wpłacili 450 zł zaliczki, a resztę rozłożyli na 9 równych rat. Ile złotych wynosi jedna rata?
Podpowiedź 1
Najpierw oblicz, ile zostało do zapłaty po zaliczce.
Podpowiedź 2
Podziel tę kwotę przez 9.
Rozwiązanie
Do zapłaty zostało $1899-450=1449$ zł.
Rata: $1449:9=161$ zł.
Sprawdzenie: $161\cdot 9=1449$.
Odpowiedź: 161 zł
Zadanie 21 · trudność 3/3
Oblicz pisemnie: $236 \cdot 14$.
Podpowiedź 1
Pomnóż 236 przez 4, potem przez 10 (przesunięcie o jedno miejsce).
Podpowiedź 2
Dodaj oba iloczyny częściowe.
Rozwiązanie
$236\cdot 4=944$.
$236\cdot 10=2360$.
$944+2360=3304$.
Odpowiedź: 3304
Zadanie 22 · trudność 3/3
Pani Krystyna kupiła 25 paczek kafelków po 128 zł za paczkę. Oblicz pisemnie, ile zapłaciła w sumie.
Podpowiedź 1
Oblicz $128\cdot 25$: najpierw przez 5, potem przez 20.
Podpowiedź 2
Dodaj iloczyny częściowe.
Rozwiązanie
$128\cdot 5=640$.
$128\cdot 20=2560$.
$640+2560=3200$ zł.
Odpowiedź: 3200 zł
Zadanie 23 · trudność 3/3
Oblicz pisemnie: $417 \cdot 306$.
Podpowiedź 1
Cyfra dziesiątek to 0, więc ten wiersz pomijasz, ale pamiętaj o przesunięciu o dwa miejsca dla setek.
Podpowiedź 2
Pomnóż 417 przez 6 oraz przez 300.
Rozwiązanie
$417\cdot 6=2502$.
$417\cdot 300=125100$.
$2502+125100=127602$.
Odpowiedź: 127602
Zadanie 24 · trudność 3/3
W hali jest 48 rzędów po 365 miejsc. Oblicz pisemnie, ile jest wszystkich miejsc.
Podpowiedź 1
Oblicz $365\cdot 8$ oraz $365\cdot 40$.
Podpowiedź 2
Dodaj wyniki.
Rozwiązanie
$365\cdot 8=2920$.
$365\cdot 40=14600$.
$2920+14600=17520$ miejsc.
Odpowiedź: 17520
Zadanie 25 · trudność 3/3
Podziel pisemnie $487 : 6$. Podaj iloraz i resztę.
Podpowiedź 1
Sprawdź, ile razy 6 mieści się w 48.
Podpowiedź 2
Po zapisaniu 8 w ilorazie zniesiona cyfra 7 daje 7; ile razy 6 mieści się w 7?