Dzielenie to sprawiedliwy podział: dzielimy cukierki między kolegów, uczniów na drużyny, złotówki na kilka osób. Nauczysz się dzielić z resztą i bez reszty, sprawdzać wynik mnożeniem oraz sprytnie dzielić duże liczby. Zobaczysz też, dlaczego nie wolno dzielić przez zero.
Dzielenie jako odwrotność mnożenia
Wiesz, że $4 \cdot 6 = 24$. Z tego od razu wynikają dwa dzielenia: $24 : 4 = 6$ oraz $24 : 6 = 4$.
Nazwy w dzieleniu: $24 : 4 = 6$. Liczba 24 to dzielna, 4 to dzielnik, a 6 to iloraz.
Dzielenie i mnożenie są do siebie odwrotne. Jedno cofa drugie. Dlatego tabliczka mnożenia pomaga w dzieleniu.
Zapis dzielenia i mnożenia
$$a : b = c \Leftrightarrow b \cdot c = a$$
Czytamy: dzielenie $a : b$ daje $c$ wtedy i tylko wtedy, gdy $b$ razy $c$ daje $a$.
Przykład: $56 : 7 = 8$, bo $7 \cdot 8 = 56$. Gdy dzielisz, pytaj siebie: „Przez ile pomnożyć dzielnik, żeby dostać dzielną?”
Dzielenie z resztą
Czasem nie da się podzielić po równo. Mamy 14 ciastek i 4 talerze. Na każdy talerz kładziemy 3 ciastka, to razem 12. Zostają 2 ciastka. Zapisujemy: $14 : 4 = 3 \text{ r } 2$.
$$a : b = q \text{ r } r \Leftrightarrow a = b \cdot q + r, \, r < b$$
Reszta jest zawsze mniejsza od dzielnika. Gdyby była równa 4 albo większa, można by położyć jeszcze jedno ciastko na każdy talerz.
Przykład: dzielenie z resztą
Podziel $47 : 6$.
Krok 1. Szukamy największej wielokrotności 6, która nie przekracza 47. Mamy $6 \cdot 7 = 42$, a $6 \cdot 8 = 48$ to za dużo.
Krok 2. Iloraz to 7.
Krok 3. Reszta: $47 - 42 = 5$.
Wynik: $47 : 6 = 7 \text{ r } 5$. Sprawdzenie: $6 \cdot 7 + 5 = 47$. Reszta 5 jest mniejsza od 6, więc jest dobrze.
Rozkład liczby na części
Dużą liczbę łatwiej dzielić, gdy rozbijemy ją na wygodne składniki. Każdy składnik powinien dzielić się przez dzielnik bez reszty.
Przykład: $78 : 3$. Rozkładamy $78 = 60 + 18$. Wtedy $60 : 3 = 20$ oraz $18 : 3 = 6$. Razem $20 + 6 = 26$.
Inny przykład: $96 : 4$. Rozkładamy $96 = 80 + 16$. Mamy $80 : 4 = 20$ i $16 : 4 = 4$. Wynik to 24.
Dzielenie liczb z zerami
Przy dzieleniu pełnych dziesiątek i setek liczymy tak, jakby zer nie było, a potem je uwzględniamy. $480 : 10 = 48$, bo każda jedność staje się dziesiątką mniejsza. $7200 : 100 = 72$. Dzieląc przez 10, skreślamy jedno zero na końcu. Dzieląc przez 100, skreślamy dwa zera.
Możemy też skreślić tyle samo zer w dzielnej i dzielniku:
$$3600 : 90 = 360 : 9 = 40$$
Skreśliliśmy po jednym zerze w obu liczbach. Przykład z setkami: $4500 : 500 = 45 : 5 = 9$.
Własności dzielenia
$$a : 1 = a \qquad a : a = 1 \qquad 0 : a = 0, \, a \neq 0$$
Przykłady: $9 : 1 = 9$, $9 : 9 = 1$, $0 : 9 = 0$.
Przez zero dzielić nie wolno. Gdyby $5 : 0 = c$, to $0 \cdot c$ musiałoby dać 5. Ale zero razy cokolwiek daje 0. Nie ma takiej liczby.
Kolejność też ma znaczenie: $12 : 3 = 4$, ale $3 : 12$ to nie jest 4. W dzieleniu nie wolno zamieniać liczb miejscami.
Przykłady: sprawdzanie i zadanie z resztą
Przykład 1. Czy $84 : 7 = 12$? Sprawdzamy mnożeniem: $7 \cdot 12 = 84$. Zgadza się.
Sprawdzenie z resztą: czy $53 : 8 = 6 \text{ r } 5$? Liczymy $8 \cdot 6 + 5 = 53$. Tak, i $5 < 8$.
Przykład 2. Na wycieczkę jedzie 38 osób. W jednym busie jest 9 miejsc. Ile busów trzeba zamówić?
$38 : 9 = 4 \text{ r } 2$. Cztery pełne busy zabiorą 36 osób. Zostają 2 osoby, więc potrzebny jest jeszcze jeden bus. Odpowiedź: 5 busów.
W zadaniach tekstowych zastanów się, co zrobić z resztą. Czasem trzeba dodać jedno do ilorazu, a czasem resztę pominąć.
Typowe błędy
1. Reszta za duża. Zapis $30 : 4 = 6 \text{ r } 6$ jest zły. Reszta musi być mniejsza od 4. Poprawnie: $7 \text{ r } 2$.
2. Mylenie dzielenia z odejmowaniem. $20 : 4$ to nie $20 - 4$. Pytamy, ile razy 4 mieści się w 20.
3. Zamiana kolejności. $15 : 3 = 5$, a nie $3 : 15$.
4. Dzielenie przez zero. Takie działanie nie ma wyniku.
5. Skreślanie zer nierówno. Skreślamy tyle samo zer w obu liczbach. Zapis $500 : 5 = 5$ jest zły, bo wynik to 100.
Podsumowanie: dzielenie cofa mnożenie, a wynik zawsze sprawdzisz mnożeniem. Reszta jest mniejsza od dzielnika. Duże liczby rozkładaj na wygodne części, a przez zero nigdy nie dziel.
Zadania (25)
Zadanie 1 · trudność 1/3
Mama kupiła 18 jabłek i rozłożyła je po równo na 3 talerze. Ile jabłek jest na jednym talerzu?
Podpowiedź 1
Podziel 18 na 3 równe części.
Podpowiedź 2
Jaka liczba razy 3 daje 18?
Rozwiązanie
Dzielimy 18 jabłek na 3 talerze: $18:3$.
Ponieważ $6\cdot 3=18$, to $18:3=6$.
Na jednym talerzu jest 6 jabłek.
Odpowiedź: 6 jabłek
Zadanie 2 · trudność 1/3
W klasie 3b jest 24 uczniów. Nauczycielka podzieliła ich na zespoły po 4 osoby. Ile powstało zespołów?
Podpowiedź 1
Sprawdź, ile razy 4 mieści się w 24.
Podpowiedź 2
Przypomnij sobie tabliczkę mnożenia przez 4.
Rozwiązanie
Liczymy $24:4$.
Ponieważ $6\cdot 4=24$, wynik to 6.
Powstało 6 zespołów.
Odpowiedź: 6 zespołów
Zadanie 3 · trudność 1/3
Oblicz: $56:7$, a następnie wynik podziel przez 2. Jaką liczbę otrzymasz?
Podpowiedź 1
Najpierw policz $56:7$.
Podpowiedź 2
Potem podziel otrzymany wynik przez 2.
Rozwiązanie
Ponieważ $8\cdot 7=56$, mamy $56:7=8$.
Następnie $8:2=4$.
Wynik to 4.
Odpowiedź: 4
Zadanie 4 · trudność 1/3
Pani Ania ma 72 zł i chce kupić zeszyty po 9 zł za sztukę. Ile zeszytów kupi za całą kwotę? Ile złotych zostałoby jej, gdyby kupiła o 2 zeszyty mniej?
Podpowiedź 1
Podziel 72 przez 9.
Podpowiedź 2
Jeśli kupi o 2 zeszyty mniej, zostanie jej $2\cdot 9$ zł.
Rozwiązanie
Liczymy $72:9=8$, bo $8\cdot 9=72$.
Pani Ania kupi 8 zeszytów.
Gdyby kupiła o 2 mniej, zostałoby jej $2\cdot 9=18$ zł.
Odpowiedź: 8 zeszytów; zostałoby 18 zł
Zadanie 5 · trudność 1/3
Pani Ania ma w sklepiku 3 500 zł do rozdzielenia po równo na 100 kopert. Ile złotych będzie w każdej kopercie? Podaj wynik w złotych.
Podpowiedź 1
Dzielenie przez 100 to skreślenie dwóch zer na końcu liczby.
Podpowiedź 2
Zapisz działanie: $3500 : 100$.
Rozwiązanie
Ułożenie działania: $3500 : 100$.
Skreślamy dwa zera: $3500 : 100 = 35$. W każdej kopercie jest 35 zł.
Odpowiedź: 35 zł
Zadanie 6 · trudność 1/3
Oblicz: $4800 : 60$.
Podpowiedź 1
Skreśl po jednym zerze w obu liczbach: dzielenie nie zmieni wyniku.
Podpowiedź 2
Otrzymasz $480 : 6$.
Rozwiązanie
Skreślamy po jednym zerze: $4800 : 60 = 480 : 6$.
$480 : 6 = 80$.
Odpowiedź: 80
Zadanie 7 · trudność 1/3
W szkole w Lublinie kupiono 12 000 naklejek i podzielono je równo między 300 uczniów. Ile naklejek dostał każdy uczeń?
Podpowiedź 1
Skreśl po dwa zera w obu liczbach.
Podpowiedź 2
Otrzymasz $120 : 3$.
Rozwiązanie
Zapisujemy działanie: $12000 : 300$.
Skreślamy po dwa zera: $120 : 3 = 40$. Każdy uczeń dostał 40 naklejek.
Odpowiedź: 40
Zadanie 8 · trudność 1/3
Ola podzieliła 56 : 7 i otrzymała wynik 8. Sprawdź dzielenie za pomocą mnożenia. Czy Ola policzyła dobrze? Odpowiedz TAK lub NIE.
Podpowiedź 1
Pomnóż wynik dzielenia przez dzielnik.
Podpowiedź 2
Jeśli otrzymasz dzielną, wynik jest dobry.
Rozwiązanie
Mnożymy wynik przez dzielnik: 8 · 7 = 56.
Otrzymaliśmy dzielną 56, więc dzielenie jest poprawne.
Odpowiedź: TAK
Zadanie 9 · trudność 1/3
Kamil obliczył 72 : 9 = 7. Sprawdź to dzielenie mnożeniem. Czy wynik jest poprawny? Odpowiedz TAK lub NIE.
Podpowiedź 1
Oblicz 7 · 9.
Podpowiedź 2
Porównaj iloczyn z liczbą 72.
Rozwiązanie
Mnożymy: 7 · 9 = 63.
63 jest różne od 72, więc wynik jest błędny. Poprawny wynik to 8, bo 8 · 9 = 72.
Odpowiedź: NIE
Zadanie 10 · trudność 1/3
Sprawdź za pomocą mnożenia, czy $672 : 8 = 84$. Podaj, ile wynosi iloczyn $84 \cdot 8$.
Podpowiedź 1
Pomnóż osobno 80·8 i 4·8.
Podpowiedź 2
Dodaj otrzymane iloczyny.
Rozwiązanie
84 · 8 = 80 · 8 + 4 · 8 = 640 + 32.
640 + 32 = 672, czyli tyle, ile dzielna. Dzielenie jest poprawne.
Odpowiedź: 672 (dzielenie poprawne)
Zadanie 11 · trudność 1/3
W klasie rozdano 15 paczek po tyle samo zeszytów. Razem było 465 zeszytów. Kasia obliczyła, że w paczce było 31 zeszytów ($465 : 15 = 31$). Sprawdź mnożeniem i podaj wynik sprawdzenia $31 \cdot 15$. Czy Kasia się pomyliła? Podaj iloczyn.
Podpowiedź 1
31 · 15 = 31 · 10 + 31 · 5.
Podpowiedź 2
Porównaj wynik z 465.
Rozwiązanie
31 · 10 = 310, 31 · 5 = 155.
310 + 155 = 465, czyli równa się dzielnej. Kasia policzyła dobrze: w paczce było 31 zeszytów.
Odpowiedź: 465, Kasia się nie pomyliła
Zadanie 12 · trudność 1/3
Czy prawdziwe jest stwierdzenie: „Jeśli dzielnik jest równy 1, to iloraz jest równy dzielnej”? Sprawdź na przykładzie $37 : 1$.
Podpowiedź 1
Policz $37 : 1$.
Podpowiedź 2
Porównaj wynik z dzielną.
Rozwiązanie
Dzielenie przez 1 nie zmienia liczby: $37 : 1 = 37$.
Iloraz jest równy dzielnej, więc stwierdzenie jest prawdziwe.
Odpowiedź: TAK
Zadanie 13 · trudność 1/3
Czy prawdziwe jest stwierdzenie: „Jeśli dzielną jest 0, a dzielnik jest liczbą różną od zera, to iloraz jest równy 0”? Sprawdź na przykładzie $0 : 25$.
Podpowiedź 1
Zastanów się, ile razy 25 mieści się w zerze.
Podpowiedź 2
Sprawdź mnożeniem: $0 \cdot 25$.
Rozwiązanie
$0 : 25 = 0$, bo $0 \cdot 25 = 0$.
Stwierdzenie jest prawdziwe.
Odpowiedź: TAK
Zadanie 14 · trudność 1/3
Czy prawdziwe jest stwierdzenie: „Dzielenie liczb naturalnych jest przemienne, czyli zawsze $a : b = b : a$”? Sprawdź dla $a = 24$, $b = 6$.
Podpowiedź 1
Policz $24 : 6$ oraz $6 : 24$.
Podpowiedź 2
Porównaj wyniki.
Rozwiązanie
$24 : 6 = 4$, a $6 : 24 = \frac{1}{4}$ (nie jest liczbą naturalną).
Wyniki są różne, więc stwierdzenie jest fałszywe.
Odpowiedź: NIE
Zadanie 15 · trudność 1/3
Czy prawdziwe jest stwierdzenie: „Dzielenie jest rozdzielne względem dodawania w dzielnej, czyli $(a+b):c = a:c + b:c$”? Sprawdź dla $(36+24):6$.
Podpowiedź 1
Policz osobno $(36+24):6$ oraz $36:6 + 24:6$.
Podpowiedź 2
Porównaj wyniki.
Rozwiązanie
$(36+24):6 = 60:6 = 10$.
$36:6 + 24:6 = 6 + 4 = 10$. Wyniki są równe, więc dla takich liczb stwierdzenie jest prawdziwe (gdy $c$ dzieli obie liczby).
Odpowiedź: TAK
Zadanie 16 · trudność 2/3
Oblicz iloraz i resztę z dzielenia liczby 47 przez 6.
Podpowiedź 1
Sprawdź, ile razy 6 mieści się w 47, nie przekraczając go.
Podpowiedź 2
Reszta to 47 minus iloczyn 6 i znalezionego ilorazu.
Rozwiązanie
Mamy $6\cdot 7=42$, a $6\cdot 8=48>47$, więc iloraz to 7.
Reszta: $47-42=5$.
Zapis: $47=6\cdot 7+5$.
Odpowiedź: iloraz 7, reszta 5
Zadanie 17 · trudność 2/3
W klasie 3b jest 29 uczniów. Nauczyciel dzieli ich na grupy po 4 osoby. Ile pełnych grup powstanie i ilu uczniów zostanie bez grupy?
Podpowiedź 1
Wykonaj dzielenie z resztą 29 przez 4.
Podpowiedź 2
Iloraz to liczba grup, reszta to uczniowie bez grupy.
Rozwiązanie
$4\cdot 7=28$, a $4\cdot 8=32>29$.
Iloraz wynosi 7, reszta $29-28=1$.
Powstanie 7 pełnych grup, zostanie 1 uczeń.
Odpowiedź: 7 grup, zostanie 1 uczeń
Zadanie 18 · trudność 2/3
Oblicz iloraz i resztę z dzielenia liczby 500 przez 12. Zapisz wynik w postaci $500=12\cdot q+r$.
Podpowiedź 1
Najpierw policz $12\cdot 40$, potem sprawdź, ile jeszcze się zmieści.
Podpowiedź 2
Reszta musi być mniejsza od 12.
Rozwiązanie
$12\cdot 40=480$, zostaje $500-480=20$.
W 20 liczba 12 mieści się raz, więc iloraz to $40+1=41$.
Reszta: $20-12=8$, czyli $500=12\cdot 41+8$.
Odpowiedź: 500 = 12·41 + 8
Zadanie 19 · trudność 2/3
Pociąg wyjechał z Krakowa o godzinie 8:00. Pani Ania ma 365 zdjęć z wycieczki i wkleja do albumu po 8 zdjęć na stronie. Ile stron zapełni całkowicie i ile zdjęć znajdzie się na ostatniej, niepełnej stronie?
Podpowiedź 1
Podziel 365 przez 8 z resztą; $8\cdot 40=320$.
Podpowiedź 2
Reszta to zdjęcia na niepełnej stronie.
Rozwiązanie
$8\cdot 40=320$, zostaje $365-320=45$.
$45=8\cdot 5+5$, więc iloraz to $40+5=45$, reszta 5.
Pełnych stron będzie 45, a na następnej będzie 5 zdjęć.
Odpowiedź: 45 pełnych stron, 5 zdjęć na kolejnej
Zadanie 20 · trudność 2/3
Oblicz $84:4$, rozkładając liczbę 84 na $80+4$.
Podpowiedź 1
Podziel osobno 80 i 4 przez 4.
Podpowiedź 2
Dodaj otrzymane wyniki.
Rozwiązanie
Rozkładamy: $84=80+4$.
Dzielimy: $80:4=20$ oraz $4:4=1$.
Dodajemy: $20+1=21$.
Odpowiedź: 21
Zadanie 21 · trudność 2/3
W klasie trzeciej w Gdyni uczniowie zebrali 96 zł na kwiaty. Pieniądze podzielono równo na 6 bukietów. Oblicz cenę jednego bukietu, rozkładając 96 na $60+36$.
Podpowiedź 1
Obie części powinny dzielić się przez 6.
Podpowiedź 2
Dodaj wyniki dzielenia obu części.
Rozwiązanie
Rozkładamy: $96=60+36$.
Dzielimy: $60:6=10$ oraz $36:6=6$.
Dodajemy: $10+6=16$, czyli bukiet kosztuje 16 zł.
Odpowiedź: 16 zł
Zadanie 22 · trudność 2/3
Pani Ania kupiła 168 bułek na festyn w Kielcach i rozłożyła je równo na 8 tac. Ile bułek jest na jednej tacy? Rozłóż 168 na $160+8$.
Podpowiedź 1
Podziel 160 przez 8 i 8 przez 8.
Podpowiedź 2
Dodaj wyniki: 20 i 1.
Rozwiązanie
Rozkładamy: $168=160+8$.
Dzielimy: $160:8=20$ oraz $8:8=1$.
Dodajemy: $20+1=21$ bułek na tacy.
Odpowiedź: 21
Zadanie 23 · trudność 2/3
Wycieczka z Torunia przejechała 378 km w 7 równych etapach. Oblicz długość jednego etapu, rozkładając 378 na $350+28$.
Podpowiedź 1
Sprawdź, że 350 i 28 dzielą się przez 7.
Podpowiedź 2
Dodaj wyniki: 50 i 4.
Rozwiązanie
Rozkładamy: $378=350+28$.
Dzielimy: $350:7=50$ oraz $28:7=4$.
Dodajemy: $50+4=54$, czyli etap ma 54 km.
Odpowiedź: 54 km
Zadanie 24 · trudność 2/3
W klasie 3a jest 26 uczniów. Nauczycielka chce ustawić ławki dwuosobowe, tak aby każdy uczeń siedział w ławce. Ile ławek musi przygotować?
Podpowiedź 1
Podziel 26 przez 2.
Podpowiedź 2
Sprawdź, czy dzielenie wychodzi bez reszty.
Rozwiązanie
Dzielimy: 26 : 2 = 13.
Reszta wynosi 0, więc potrzeba dokładnie 13 ławek.
Odpowiedź: 13 ławek
Zadanie 25 · trudność 2/3
Pani Ania kupiła 47 jajek. Do jednego pudełka mieści się 6 jajek. Ile pudełek potrzebuje, aby zapakować wszystkie jajka?
Podpowiedź 1
Wykonaj dzielenie z resztą: 47 : 6.
Podpowiedź 2
Jeśli zostaną jajka, potrzebne jest jeszcze jedno pudełko.
Rozwiązanie
47 : 6 = 7 i reszta 5, bo 6·7 = 42.
5 jajek zostaje, więc potrzeba jeszcze jednego pudełka: 7 + 1 = 8.
Odpowiedź: 8 pudełek
Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.