Czy zauważyłeś kiedyś liczby na tarczy starego zegara albo przy numerach rozdziałów w książce? To liczby rzymskie. Poznasz ich znaki i zasady, dzięki którym łatwo je czytać i zapisywać.
Cyfry rzymskie i ich wartości
Rzymianie zapisywali liczby za pomocą siedmiu liter. Każda litera ma stałą wartość.
- I = 1
- V = 5
- X = 10
- L = 50
- C = 100
- D = 500
- M = 1000
Wartość znaku nie zależy od miejsca, w którym stoi. X zawsze oznacza 10. Nie ma w tym systemie zera. Pomoże ci zdanie do zapamiętania kolejności od najmniejszej: I, V, X, L, C, D, M.
Tabela znaków
Zobacz rysunek: znaki ułożone od najmniejszego do największego.
Zasada dodawania
Gdy znak mniejszy stoi po prawej stronie większego (lub takiego samego), wartości dodajemy.
Odejmować można tylko I, X lub C. Odjemnik jest zawsze o jeden „stopień” niższy: I przed V i X, X przed L i C, C przed D i M. Przed odejmowanym znakiem stoi tylko jeden znak, więc nie ma zapisu „IIX”.
Ograniczenie powtórzeń
Ten sam znak możemy napisać najwyżej trzy razy z rzędu. Dlatego 3 to III, ale 4 to już IV, a nie IIII. Podobnie 30 to XXX, a 40 to XL.
Znaków V, L i D nigdy się nie powtarza. Nie istnieje VV, bo to po prostu X.
Największa liczba zapisana tymi zasadami to $MMMCMXCIX = 3999$.
Jak odczytać liczbę rzymską
Czytamy od lewej do prawej i dzielimy zapis na części. Jeśli znak jest mniejszy od następnego, tworzy parę odejmowania. W przeciwnym razie dodajemy.
Sposób na szybkie czytanie: rozbij liczbę na tysiące, setki, dziesiątki i jedności.
Przykład: odczyt liczby
Odczytaj MCMXLVII.
1. Dzielimy na części: M | CM | XL | V | II.
2. Liczymy: $1000 + 900 + 40 + 5 + 2$.
3. Wynik: 1947.
Druga liczba: XCIV. Części: XC | IV, czyli $90 + 4 = 94$.
Zadanie: jaka jest największa liczba zapisana dokładnie dwoma znakami? Najlepiej użyć dwóch M: MM = 2000. Gdyby wolno było użyć każdego znaku najwyżej raz, byłoby MD = 1500.
Typowe błędy
- IIII zamiast IV oraz VV zamiast X: za dużo powtórzeń.
- IC na 99 albo VX na 5: niedozwolone pary. Poprawnie: 99 = XCIX.
- IL na 49: poprawnie XLIX.
- IXX albo XIIX: zła kolejność. Poprawnie 19 = XIX.
- Mylenie wartości, np. że L to 500. Pamiętaj: L = 50, D = 500.
Zawsze sprawdź: czy znaki idą od największych, czy nie ma czterech takich samych i czy odejmowanie to jedna z sześciu par.
Podsumowanie
- Siedem znaków: I, V, X, L, C, D, M (1, 5, 10, 50, 100, 500, 1000).
- Mniejszy po większym: dodajemy. Mniejszy przed większym: odejmujemy, ale tylko w parach IV, IX, XL, XC, CD, CM.
- Maksymalnie trzy takie same znaki z rzędu; V, L, D nie powtarzamy.
- Zapisując liczbę, rozłóż ją na tysiące, setki, dziesiątki i jedności.
Zadania (12)
Zadanie 1 · trudność 1/3
Który zapis oznacza większą liczbę: $XIV$ czy $XI$?
Podpowiedź 1
Zamień obie liczby rzymskie na zwykłe.
Podpowiedź 2
$XIV = 10 + 4$, $XI = 10 + 1$.
Rozwiązanie
$XIV = 10 + (5-1) = 14$.
$XI = 10 + 1 = 11$.
Ponieważ $14 > 11$, większa jest liczba $XIV$.
Odpowiedź: XIV
Zadanie 2 · trudność 1/3
Ustaw liczby w kolejności od najmniejszej do największej: $XXIV$, $XVIII$, $XXI$.
Podpowiedź 1
Zamień każdą liczbę na zapis dziesiętny.
Podpowiedź 2
$XXIV = 20 + 4$.
Rozwiązanie
$XVIII = 10 + 5 + 3 = 18$.
$XXI = 20 + 1 = 21$ oraz $XXIV = 20 + 4 = 24$.
Kolejność: $18 < 21 < 24$, czyli XVIII, XXI, XXIV.
Odpowiedź: XVIII, XXI, XXIV
Zadanie 3 · trudność 1/3
Wstaw znak $<$, $>$ lub $=$ między liczby: $XLIX$ $\ \square\ $ $L$. Podaj, który znak należy wstawić.
Podpowiedź 1
$XL$ to $50-10$.
Podpowiedź 2
$IX$ to $9$.
Rozwiązanie
$XLIX = 40 + 9 = 49$.
$L = 50$.
Ponieważ $49 < 50$, wstawiamy znak $<$.
Odpowiedź: <
Zadanie 4 · trudność 1/3
Ustaw w kolejności od największej do najmniejszej: $CDXL$, $CCCXC$, $CDIV$, $CCXLIX$. Podaj największą z nich w zapisie dziesiętnym.