Zapisz liczbę $XLVII$ w systemie dziesiętnym.
Podpowiedź 1
XL oznacza 50 − 10 = 40.
Podpowiedź 2
Do 40 dodaj VII = 7.
Rozwiązanie
Rozbijamy zapis: XL + VII.
XL = 40, VII = 7.
Suma: 40 + 7 = 47.
Odpowiedź: 47
Zegary, rozdziały w książkach i daty na pomnikach często mają dziwne znaki: I, V, X. To liczby rzymskie. Nauczysz się je czytać, zapisywać, porównywać i wyłapywać w nich błędy.
Liczby rzymskie to sposób zapisu liczb za pomocą liter. Używali go starożytni Rzymianie. Dziś spotkasz go na tarczy zegara, przy numerach wieków (XXI wiek) i rozdziałów.
W systemie dziesiętnym ważne jest miejsce cyfry: w liczbie 52 cyfra 5 oznacza pięćdziesiątki. W systemie rzymskim miejsce nie jest tak ważne. Każda litera ma swoją stałą wartość, a liczbę otrzymujemy przez dodawanie lub odejmowanie wartości liter.
Siedem znaków, które musisz znać:
$$I=1,\quad V=5,\quad X=10,\quad L=50,\quad C=100,\quad D=500,\quad M=1000$$
Pomysł na zapamiętanie: kolejność od najmniejszej do największej to I V X L C D M. Zwróć uwagę, by nie mylić podobnych kształtów: I (jeden) z L (pięćdziesiąt) oraz C (sto) z D (pięćset).
Gdy znak mniejszy stoi po większym, wartości dodajemy.
$VII = 5+1+1 = 7$
$XVI = 10+5+1 = 16$
$MCC = 1000+100+100 = 1200$
Czytamy od lewej do prawej, od największych znaków do najmniejszych.
Gdy znak mniejszy stoi przed większym, odejmujemy go od większego.
$IV = 5-1 = 4$
$IX = 10-1 = 9$
$XL = 50-10 = 40$
$XC = 100-10 = 90$
$CD = 500-100 = 400$
$CM = 1000-100 = 900$
Odejmować możemy tylko I przed V i X, X przed L i C, C przed D i M. Nie wolno zapisać np. $IC$ dla 99. Poprawnie jest $XCIX$.
1. Znaki zapisujemy od największego do najmniejszego (poza parą odejmowania). 2. Znaki I, X, C, M mogą się powtarzać najwyżej trzy razy z rzędu: $III=3$, ale 4 to $IV$, nie $IIII$. 3. Znaki V, L, D nie powtarzają się: nie ma $VV$ (to $X$). 4. Przed większym znakiem stawiamy tylko jeden mniejszy znak: $IX$ tak, $IIX$ nie. 5. Liczbę zapisujemy po kolei: tysiące, setki, dziesiątki, jedności.
Odczytaj $MCMXLIV$.
Krok 1. Dzielimy na grupy: $M$, $CM$, $XL$, $IV$.
Krok 2. Wartości: $1000$, $900$, $40$, $4$.
Krok 3. Dodajemy: $1000+900+40+4=1944$.
Odpowiedź: $MCMXLIV = 1944$.
Zapisz 2468 w systemie rzymskim.
Krok 1. Rozkładamy: $2468 = 2000+400+60+8$.
Krok 2. Zapisujemy każdą część: $2000=MM$, $400=CD$, $60=LX$, $8=VIII$.
Krok 3. Łączymy: $MMCDLXVIII$.
Sprawdzenie: $2000+400+60+8=2468$.
Porządkowanie. Ustaw rosnąco: $XIV$, $IX$, $XL$, $XII$.
Wartości: $14$, $9$, $40$, $12$. Kolejność: $IX < XII < XIV < XL$.
Błędy. Które zapisy są błędne: $VX$, $XXXX$, $CXL$, $IIX$?
- $VX$: V nie może stać przed X. Błąd (5 to V, 5 do X nie odejmujemy). - $XXXX$: cztery X z rzędu. Błąd, poprawnie $XL$. - $CXL$: $100+40=140$. Poprawny. - $IIX$: dwa znaki przed większym. Błąd, poprawnie $VIII$.
- Pisanie $IIII$ zamiast $IV$ albo $VIIII$ zamiast $IX$. - Mylenie znaków: $L$ (50) to nie $I$ (1), $D$ (500) to nie $C$ (100). - Zła kolejność: $IXX$ zamiast $XIX$ (19). - Czytanie $XIV$ jako $10+1+5=16$. Pamiętaj: I przed V odejmujemy, więc $10+4=14$. - Porównywanie liczb po długości zapisu: $XL$ (40) jest krótsze niż $XVIII$ (18), a jednak większe.
- Znaki: $I=1$, $V=5$, $X=10$, $L=50$, $C=100$, $D=500$, $M=1000$. - Mniejszy po większym: dodajemy. Mniejszy przed większym: odejmujemy (tylko IV, IX, XL, XC, CD, CM). - I, X, C, M powtarzamy najwyżej trzy razy; V, L, D wcale. - Aby porównać liczby, zamień je na system dziesiętny. - Zawsze sprawdź wynik, dodając wartości.
Zapisz liczbę $XLVII$ w systemie dziesiętnym.
XL oznacza 50 − 10 = 40.
Do 40 dodaj VII = 7.
Rozbijamy zapis: XL + VII.
XL = 40, VII = 7.
Suma: 40 + 7 = 47.
Odpowiedź: 47
Zapisz liczbę $89$ w systemie rzymskim.
Rozłóż 89 = 50 + 30 + 9.
9 zapisujemy jako IX.
89 = 50 + 30 + 9.
50 = L, 30 = XXX, 9 = IX.
Razem: LXXXIX.
Odpowiedź: LXXXIX
Zapisz liczbę $MCMXCIV$ w systemie dziesiętnym.
Rozbij na części: M, CM, XC, IV.
CM = 900, XC = 90, IV = 4.
M = 1000, CM = 900, XC = 90, IV = 4.
Dodajemy: 1000 + 900 + 90 + 4.
Wynik: 1994.
Odpowiedź: 1994
Rok założenia Uniwersytetu Jagiellońskiego to 1364. Zapisz ten rok w systemie rzymskim.
Rozłóż: 1364 = 1000 + 300 + 60 + 4.
4 zapisujemy jako IV.
1000 = M, 300 = CCC, 60 = LX, 4 = IV.
Łączymy zapisy po kolei.
Wynik: MCCCLXIV.
Odpowiedź: MCCCLXIV
Uporządkuj liczby rzymskie od najmniejszej do największej: $XIV$, $IX$, $XII$, $VII$.
Zamień każdą liczbę rzymską na liczbę w systemie dziesiątkowym.
Pamiętaj: IX = 10 − 1, XIV = 10 + 4.
$XIV = 14$, $IX = 9$, $XII = 12$, $VII = 7$.
Porządek rosnący: $7<9<12<14$.
Odpowiedź: $VII, IX, XII, XIV$.
Odpowiedź: VII, IX, XII, XIV
Uporządkuj liczby rzymskie od największej do najmniejszej: $XL$, $XXIV$, $XIX$, $XXXI$, $XC$.
XL to 50 − 10, XC to 100 − 10.
Zamień wszystkie liczby na dziesiątkowe i porównaj.
$XL=40$, $XXIV=24$, $XIX=19$, $XXXI=31$, $XC=90$.
Porządek malejący: $90>40>31>24>19$.
Odpowiedź: $XC, XL, XXXI, XXIV, XIX$.
Odpowiedź: XC, XL, XXXI, XXIV, XIX
Uporządkuj rosnąco: $CDXL$, $CXC$, $CCCIX$, $DCI$, $CMXLIV$. Podaj, która z tych liczb jest druga w kolejności.
CD = 400, CM = 900, CXC = 100 + 90.
Wartości: zapisz każdą po kolei, składnik po składniku.
$CDXL=440$, $CXC=190$, $CCCIX=309$, $DCI=601$, $CMXLIV=944$.
Porządek rosnący: $190<309<440<601<944$, czyli $CXC, CCCIX, CDXL, DCI, CMXLIV$.
Druga w kolejności jest liczba $CCCIX$.
Odpowiedź: CCCIX
Zapisz liczbę 1949 w systemie rzymskim. Pamiętaj, że symbole I, X, C, M mogą występować w ciągu co najwyżej trzy razy z rzędu.
Rozłóż liczbę na tysiące, setki, dziesiątki i jedności: 1000 + 900 + 40 + 9.
900 = CM, 40 = XL, 9 = IX.
Rozkładamy: 1949 = 1000 + 900 + 40 + 9.
Zapisujemy: 1000 = M, 900 = CM, 40 = XL, 9 = IX.
Łączymy: MCMXLIX.
Odpowiedź: MCMXLIX
Odczytaj wartość liczby rzymskiej MCDXCIV i podaj ją w systemie dziesiątkowym.
Podziel zapis na grupy: M, CD, XC, IV.
CD = 400, XC = 90, IV = 4.
Dzielimy zapis: M | CD | XC | IV.
Wartości: 1000, 400, 90, 4.
Suma: 1000 + 400 + 90 + 4 = 1494.
Odpowiedź: 1494
Uczeń zapisał liczbę 99 jako IC. Czy zapis jest poprawny? Jeśli nie, podaj poprawny zapis liczby 99. Jako odpowiedź wpisz TAK lub NIE oraz poprawny zapis.
Znak I można odejmować tylko od V i X.
Rozłóż 99 = 90 + 9.
Odejmować przed C można tylko X (nie I), więc IC jest błędne.
99 = 90 + 9, a 90 = XC, 9 = IX.
Poprawny zapis to XCIX.
Odpowiedź: NIE, poprawnie: XCIX
Oblicz MCMXLVIII + XXXIV i podaj wynik w systemie rzymskim. (Podpowiedź: najpierw zamień liczby na dziesiątkowe.)
MCMXLVIII = 1000 + 900 + 40 + 8 = 1948, XXXIV = 34.
Wynik 1982 rozłóż na 1000 + 900 + 80 + 2.
MCMXLVIII = 1948, XXXIV = 34.
Suma: 1948 + 34 = 1982.
1982 = 1000 + 900 + 80 + 2 = M CM LXXX II, czyli MCMLXXXII.
Odpowiedź: MCMLXXXII
Uczeń zapisał liczbę 49 w systemie rzymskim jako $IL$. Czy zapis jest poprawny? Jeśli nie, podaj poprawny zapis (a jako answer_value podaj poprawną liczbę 49).
Znak I można odjąć tylko od V i X.
49 = 40 + 9, czyli XL + IX.
Odejmować można I tylko od V oraz X, więc IL jest błędne.
Rozkładamy: 49 = 40 + 9.
40 = XL, 9 = IX.
Poprawny zapis: XLIX.
Odpowiedź: NIE; poprawnie: XLIX
Kasia zapisała rok 1999 jako $MIM$. Czy zapis jest poprawny? Podaj poprawny zapis lub napisz, że jest dobry. W polu answer_value wpisz TAK lub NIE.
I można odjąć tylko od V i X, a M nie może być po prostu poprzedzone przez I.
Rozłóż: 1000 + 900 + 90 + 9.
Zapis MIM byłby próbą odjęcia 1 od 1000, a to jest niedozwolone.
Rozkładamy 1999 = 1000 + 900 + 90 + 9.
1000 = M, 900 = CM, 90 = XC, 9 = IX.
Poprawny zapis: MCMXCIX.
Odpowiedź: NIE; poprawnie: MCMXCIX
W zeszycie zapisano: a) $VIIII = 9$, b) $XXXX = 40$, c) $VX = 5$. Ile z tych trzech zapisów jest błędnych (nie zgodnych z zasadami zapisu rzymskiego)? Podaj liczbę.
Ten sam znak nie może wystąpić więcej niż 3 razy pod rząd.
V, L, D nie mogą być odejmowane.
a) VIIII ma cztery I pod rząd; poprawnie IX.
b) XXXX ma cztery X pod rząd; poprawnie XL.
c) VX odejmuje V od X, co jest niedozwolone; 5 zapisujemy V.
Błędne są wszystkie 3 zapisy.
Odpowiedź: 3
Tomek dodał liczby rzymskie: $XLIV + XXIX = LXXIII$. Sprawdź rachunek. Podaj poprawną wartość sumy w zapisie dziesiętnym.
Zamień obie liczby na dziesiętne.
XLIV = 40 + 4, XXIX = 20 + 9.
XLIV = 44, XXIX = 29.
Suma: 44 + 29 = 73.
LXXIII = 50 + 20 + 3 = 73.
Rachunek Tomka jest poprawny, wynik to 73.
Odpowiedź: 73; wynik jest poprawny
Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.
Ucz się tego działu w aplikacji Interaktywnie: podpowiedzi, sprawdzanie, powtórki i korepetytor AI.