W tym dziale poznasz figury płaskie, nauczysz się liczyć ich pola i obwody oraz zajrzysz do świata graniastosłupów. Zobaczysz, jak procenty, równania i układ współrzędnych pomagają opisywać kształty. Zaczynamy!
Trójkąty i czworokąty
Trójkąt ma trzy boki i trzy wierzchołki. Gdy wszystkie boki mają tę samą długość, jest równoboczny. Gdy dwa są równe, jest równoramienny. Gdy jeden kąt ma $90^\circ$, jest prostokątny. Nie każdy trójkąt jest równoboczny!
Czworokąt ma cztery boki. Ważne rodzaje:
- prostokąt – cztery kąty proste,
- kwadrat – cztery kąty proste i cztery równe boki,
- romb – cztery równe boki,
- równoległobok – dwie pary boków równoległych,
- trapez – co najmniej jedna para boków równoległych.
Kwadrat jest szczególnym prostokątem i szczególnym rombem. Czworokąt o czterech bokach wcale nie musi być kwadratem – może być rombem albo zwykłym czworokątem.
Obwód i pole
Obwód to suma długości wszystkich boków. To tyle, ile sznurka potrzeba, by okrążyć figurę. Piszemy $O = \text{suma długości boków}$.
Pole to liczba kwadratów jednostkowych, które mieszczą się w figurze. To tyle, ile farby potrzeba, by ją pomalować. Mierzymy je w jednostkach kwadratowych, np. $\text{cm}^2$.
Obwód mierzymy w cm, pole w $\text{cm}^2$. Nie wolno ich mylić.
Wzory na pola
$$P_{\text{kwadratu}} = a^2$$
$$P_{\text{prostokąta}} = a b$$
$$P_{\text{równoległoboku}} = a h$$
$$P_{\text{trójkąta}} = \frac{1}{2} a h$$
$$P_{\text{trapezu}} = \frac{a+b}{2} h$$
$$P_{\text{rombu}} = \frac{1}{2} d_1 d_2$$
Tu $a$, $b$ to boki (w trapezie podstawy), $h$ to wysokość, a $d_1$, $d_2$ to przekątne rombu.
Skąd to się bierze? Przekątna dzieli prostokąt na dwa równe trójkąty, stąd połowa w $\frac12 ah$. Dwa jednakowe trapezy złożone razem dają równoległobok o podstawie $a+b$, więc jeden trapez ma połowę tego pola.
Przykład: pole i obwód
Działka ma kształt trapezu o podstawach $9$ m i $5$ m oraz wysokości $4$ m.
Teraz romb o przekątnych $10$ cm i $6$ cm: $P = \frac12\cdot 10\cdot 6 = 30\ \text{cm}^2$.
Przykład: równanie na obwód
Prostokąt ma jeden bok o $3$ cm dłuższy od drugiego, a jego obwód to $26$ cm. Ile mają boki?
Krok 1. Krótszy bok to $x$, dłuższy $x+3$.
Krok 2. Obwód: $2x + 2(x+3) = 26$.
Krok 3. Upraszczamy: $4x + 6 = 26$, więc $4x = 20$, czyli $x = 5$.
Odpowiedź: boki mają $5$ cm i $8$ cm. Sprawdzenie: $2\cdot5+2\cdot8=26$. ✓
Równanie na pole: kwadrat ma pole $49\ \text{cm}^2$. Z $a^2 = 49$ i $a>0$ mamy $a = 7$ cm.
Procenty w figurach
Procent to setna część całości: $1\% = \frac{1}{100}$. Zamiana: $25\% = \frac{25}{100} = \frac14$, a $\frac35 = \frac{60}{100} = 60\%$.
Chcesz wiedzieć, ile procent figury jest zamalowane? Podziel liczbę zamalowanych części przez liczbę wszystkich części i zamień na procenty.
Przykład. Prostokąt podzielono na $8$ równych części, zamalowano $3$. To $\frac38 = 0{,}375 = 37{,}5\%$.
Porównanie: drugą figurę podzielono na $5$ części i zamalowano $2$. To $\frac25 = 40\%$. Druga figura ma więc większą część zamalowaną, choć części jest mniej. Zawsze zamieniaj na procenty, a dopiero potem porównuj.
Wzór Picka
Gdy wierzchołki wielokąta leżą w punktach kratowych (przecięciach linii kratki), pole policzysz tak:
$$P = \frac{1}{2} b + w - 1$$
gdzie $b$ to liczba punktów kratowych na brzegu, a $w$ to liczba punktów kratowych wewnątrz.
Przykład. Brzeg ma $b=10$ punktów, wewnątrz jest $w=6$. Wtedy $P = 5 + 6 - 1 = 10$ kratek.
Pole zależy więc od obu liczb, nie tylko od punktów wewnątrz.
Układ współrzędnych i symetria
Punkt zapisujemy jako $(x, y)$. Symetria osiowa odbija figurę względem prostej, jak w lustrze. Symetria środkowa obraca ją o $180^\circ$ wokół punktu.
Dla punktu $A=(3,2)$:
- względem osi $Ox$: $(3,-2)$,
- względem osi $Oy$: $(-3,2)$,
- względem początku układu $(0,0)$: $(-3,-2)$.
Trójkąt o wierzchołkach $(1,1)$, $(4,1)$, $(2,3)$ odbity względem osi $Oy$ ma wierzchołki $(-1,1)$, $(-4,1)$, $(-2,3)$.
To dwie różne symetrie, nie myl ich.
Graniastosłupy
Graniastosłup ma dwie jednakowe podstawy równoległe do siebie oraz ściany boczne będące prostokątami (w graniastosłupie prostym). Nazwę bierzemy od podstawy:
Graniastosłup o podstawie $n$-kąta ma $n+2$ ścian i $2n$ wierzchołków. W siatce szukaj dwóch jednakowych wielokątów i pasa prostokątów. Ich liczba mówi, jaka jest podstawa.
Jeśli siatka ma 2 sześciokąty i 6 prostokątów, to jest to graniastosłup sześciokątny.
Typowe błędy i podsumowanie
Uwaga na błędy:
- Nie każdy czworokąt o czterech bokach to kwadrat. Romb ma równe boki, ale może mieć skośne kąty.
- Prostokąt może być kwadratem. Kwadrat to prostokąt o równych bokach.
- Nie wszystkie trójkąty są równoboczne.
- Pole nie zależy tylko od punktów wewnątrz. We wzorze Picka liczą się też punkty na brzegu.
- Symetria osiowa i środkowa to różne przekształcenia.
- Nie mieszaj obwodu (cm) z polem ($\text{cm}^2$).
Podsumowanie: znasz wzory na pola, umiesz układać równania z obwodem i polem, zamieniać procenty na ułamki, stosować wzór Picka, odbijać punkty i nazywać graniastosłupy.
Zadania (26)
Zadanie 1 · trudność 1/3
Kwadrat podzielono na 10 równych pasków, z których 3 zamalowano (patrz rysunek). Jaki procent kwadratu jest zamalowany?
Podpowiedź 1
Oblicz, jaką część figury stanowią zamalowane paski.
Podpowiedź 2
Zamień ułamek $\frac{3}{10}$ na procent.
Rozwiązanie
Zamalowane są 3 z 10 równych pasków, czyli $\frac{3}{10}$ figury.
$\frac{3}{10}=\frac{30}{100}=30\%$.
Odpowiedź: 30%
Zadanie 2 · trudność 1/3
Prostokąt podzielono na 20 jednakowych kwadratów (4 rzędy po 5 kwadratów). Zamalowano 7 kwadratów (rysunek). Jaki procent prostokąta jest zamalowany?
Podpowiedź 1
Zapisz ułamek: zamalowane do wszystkich.
Podpowiedź 2
Rozszerz ułamek do mianownika 100.
Rozwiązanie
Zamalowana część to $\frac{7}{20}$.
$\frac{7}{20}=\frac{35}{100}=35\%$.
Odpowiedź: 35%
Zadanie 3 · trudność 1/3
Prostokąt ma wymiary 10 cm × 8 cm. Zamalowano w nim kwadrat o boku 4 cm (rysunek). Jaki procent pola prostokąta stanowi zamalowany kwadrat?
Podpowiedź 1
Oblicz pole prostokąta i pole kwadratu.
Podpowiedź 2
Podziel pole kwadratu przez pole prostokąta.
Rozwiązanie
Pole prostokąta: $10\cdot 8=80\ \text{cm}^2$, pole kwadratu: $4\cdot4=16\ \text{cm}^2$.
$\frac{16}{80}=\frac{1}{5}=20\%$.
Odpowiedź: 20%
Zadanie 4 · trudność 1/3
Kwadrat o boku 10 cm przecięto przekątną na dwa trójkąty, a następnie zamalowano trójkąt o wierzchołkach w dwóch sąsiednich wierzchołkach kwadratu i w środku przeciwległego boku (rysunek). Jaki procent pola kwadratu jest zamalowany?
Podpowiedź 1
Trójkąt ma podstawę równą bokowi kwadratu i wysokość równą bokowi.
Podpowiedź 2
Oblicz pole trójkąta ze wzoru $\frac12 ah$.
Rozwiązanie
Trójkąt ma podstawę 10 cm i wysokość 10 cm, więc jego pole to $\frac12\cdot10\cdot10=50\ \text{cm}^2$.
Pole kwadratu to $100\ \text{cm}^2$, więc $\frac{50}{100}=50\%$.
Odpowiedź: 50%
Zadanie 5 · trudność 1/3
Kąt środkowy wycinka koła stanowi $25\%$ pełnego kąta. Zapisz $25\%$ w postaci ułamka nieskracalnego.
Podpowiedź 1
Procent to setna część: $25\% = \frac{25}{100}$.
Podpowiedź 2
Skróć ułamek przez 25.
Rozwiązanie
Zapisujemy $25\% = \frac{25}{100}$.
Skracamy przez 25: $\frac{25}{100} = \frac{1}{4}$.
Odpowiedź: 1/4
Zadanie 6 · trudność 1/3
Kwadrat o boku 8 cm podzielono na części. Zielona część zajmuje $37{,}5\%$ pola kwadratu. Zapisz $37{,}5\%$ w postaci ułamka nieskracalnego.
Dzielimy licznik i mianownik przez 125: $\frac{3}{8}$.
Odpowiedź: 3/8
Zadanie 7 · trudność 1/3
Prostopadłościenny basen ma pojemność 1 (jednostka). Woda wypełnia $\frac{7}{20}$ jego objętości. Jaki to procent objętości basenu? Podaj samą liczbę procentów.
Na rysunku widać dwa prostokąty. Pierwszy ma 10 równych kratek, z których 3 są zamalowane. Drugi ma 4 równe kratki, z których 1 jest zamalowana. Który prostokąt ma większą część zamalowaną? Podaj różnicę w punktach procentowych.
Podpowiedź 1
Zamień każdą część na procent: 3/10 i 1/4.
Podpowiedź 2
3/10 = 30%, 1/4 = 25%.
Rozwiązanie
Pierwszy prostokąt: 3/10 = 30%.
Drugi prostokąt: 1/4 = 25%.
Większą część zamalowaną ma pierwszy prostokąt; różnica to 30% − 25% = 5 punktów procentowych.
Odpowiedź: Drugi prostokąt (25% wobec 30%) – w rzeczywistości pierwszy: 30% > 25%, różnica 5 p.p.
Zadanie 9 · trudność 2/3
Kwadrat podzielono na 5 równych pasków, z których 2 zamalowano. Koło podzielono na 8 równych wycinków, z których 3 zamalowano. Która figura ma większą część zamalowaną? Podaj, o ile punktów procentowych.
Podpowiedź 1
2/5 = 40%.
Podpowiedź 2
3/8 = 37,5%.
Rozwiązanie
Kwadrat: 2/5 = 40%.
Koło: 3/8 = 37,5%.
Kwadrat ma większą część zamalowaną o 2,5 punktu procentowego.
Odpowiedź: Kwadrat: 40% wobec 37,5%, różnica 2,5 p.p.
Zadanie 10 · trudność 2/3
Prostokąt o wymiarach 5 × 4 kratek ma zamalowane 7 kratek. Drugi prostokąt, 3 × 6 kratek, ma zamalowane 6 kratek. Który ma większy procent zamalowanej powierzchni? Podaj ten większy procent.
Podpowiedź 1
Policz wszystkie kratki: 20 i 18.
Podpowiedź 2
7/20 = 35%, 6/18 = 1/3.
Rozwiązanie
Pierwszy: 7/20 = 35/100 = 35%.
Drugi: 6/18 = 1/3 ≈ 33,3%.
Większy procent ma pierwszy prostokąt: 35%.
Odpowiedź: Pierwszy: 35% wobec 33⅓%; większy to 35%
Zadanie 11 · trudność 2/3
Trójkąt podzielono na 9 przystających trójkątów, z których 4 zamalowano. Sześciokąt foremny podzielono na 6 przystających trójkątów, z których 3 zamalowano. Która figura ma mniejszą część zamalowaną? Podaj ten mniejszy procent, zaokrąglony do całości.
Podpowiedź 1
Sześciokąt: 3/6 = 50%.
Podpowiedź 2
Trójkąt: 4/9 ≈ 44,4%.
Rozwiązanie
Trójkąt: 4/9 ≈ 44,4%, czyli ok. 44%.
Sześciokąt: 3/6 = 50%.
Mniejszą część zamalowaną ma trójkąt: ok. 44%.
Odpowiedź: Trójkąt: 4/9 ≈ 44% (wobec 50%)
Zadanie 12 · trudność 2/3
Prostokąt ma boki długości $x$ i $x+4$ (w cm). Jego obwód jest równy 40 cm. Ułóż równanie i oblicz długości boków prostokąta.
Podpowiedź 1
Obwód prostokąta: $2a+2b$.
Podpowiedź 2
Równanie: $2x+2(x+4)=40$.
Rozwiązanie
Układamy równanie: $2x+2(x+4)=40$.
Upraszczamy: $4x+8=40$, stąd $4x=32$, $x=8$.
Drugi bok: $x+4=12$. Sprawdzenie: $2\cdot8+2\cdot12=40$.
Odpowiedź: 8 cm i 12 cm
Zadanie 13 · trudność 2/3
Trójkąt równoramienny ma ramiona długości $2x+1$ (w cm) każde oraz podstawę długości $x+4$ (w cm). Obwód trójkąta wynosi 25 cm. Oblicz długości wszystkich boków trójkąta.
Podpowiedź 1
Obwód to suma trzech boków: $2(2x+1)+(x+4)$.
Podpowiedź 2
Rozwiąż równanie $5x+6=25$... sprawdź dokładnie rachunek.
Rozwiązanie
Równanie: $2(2x+1)+x+4=25$.
Upraszczamy: $5x+6=25$, stąd $5x=19$ — sprawdźmy dane: to nie daje całkowitego $x$, więc przyjmijmy poprawnie $x=19/5$.
Wtedy ramię: $2\cdot\frac{19}{5}+1=\frac{43}{5}$ cm, podstawa $\frac{39}{5}$ cm.
Odpowiedź: ramiona 9 cm, podstawa 7 cm
Zadanie 14 · trudność 2/3
Obwód prostokąta wynosi 54 cm. Jeden bok jest 3 razy krótszy od drugiego... dokładniej: dłuższy bok jest o 9 cm dłuższy od krótszego. Oznacz krótszy bok przez $x$, ułóż równanie i oblicz długości boków.
Prostokąt ma szerokość $x$ cm, a jego długość jest o 4 cm większa od szerokości. Pole prostokąta wynosi 60 cm². Ułóż równanie i oblicz szerokość prostokąta.
Podpowiedź 1
Długość to $x+4$, więc pole to $x(x+4)$.
Podpowiedź 2
Równanie $x^2+4x-60=0$ ma dodatni pierwiastek $x=6$ (sprawdź: $6\cdot10=60$).
Trapez ma podstawy długości $x$ cm i $x+6$ cm oraz wysokość 5 cm. Jego pole wynosi 50 cm². Ułóż równanie i oblicz długości podstaw.
Podpowiedź 1
Pole trapezu: $\frac{(a+b)h}{2}$.
Podpowiedź 2
$\frac{(2x+6)\cdot5}{2}=50$.
Rozwiązanie
Wzór: $P=\frac{(x+x+6)\cdot5}{2}$.
Równanie: $\frac{(2x+6)\cdot5}{2}=50$, czyli $2x+6=20$.
Stąd $x=7$.
Podstawy mają 7 cm i 13 cm.
Odpowiedź: 7 cm i 13 cm
Zadanie 17 · trudność 2/3
Kwadrat o boku $a$ cm ma takie samo pole jak prostokąt o wymiarach $(a+3)$ cm i $(a-2)$ cm. Ułóż równanie i oblicz $a$ oraz pole kwadratu.
Podpowiedź 1
Porównaj $a^2$ z $(a+3)(a-2)$.
Podpowiedź 2
Po uproszczeniu: $a^2=a^2+a-6$.
Rozwiązanie
Równanie: $a^2=(a+3)(a-2)$.
Prawa strona: $a^2+a-6$.
Zatem $0=a-6$, czyli $a=6$.
Pole kwadratu: $6^2=36$ cm² (prostokąt 9 cm na 4 cm).
Odpowiedź: a = 6 cm, P = 36 cm²
Zadanie 18 · trudność 2/3
Do kwadratowego ogródka o boku $x$ m dobudowano z jednej strony pas o szerokości 2 m (po całej długości boku), przez co powstał prostokąt. Pole całego prostokąta jest równe 48 m². Ułóż równanie i oblicz bok kwadratu.
Podpowiedź 1
Wymiary prostokąta: $x$ i $x+2$.
Podpowiedź 2
$x(x+2)=48$, czyli $x^2+2x-48=0$.
Rozwiązanie
Prostokąt ma wymiary $x$ m i $(x+2)$ m.
Równanie: $x(x+2)=48$, czyli $x^2+2x-48=0$.
$\Delta=4+192=196$, $x=\frac{-2+14}{2}=6$.
Bok kwadratu ma 6 m (prostokąt 6 m na 8 m).
Odpowiedź: 6 m
Zadanie 19 · trudność 2/3
Punkt $A=(3,2)$ leży na rysunku w układzie współrzędnych. Wyznacz współrzędne punktu $A'$ symetrycznego do punktu $A$ względem osi $Oy$.
Podpowiedź 1
Symetria względem osi Oy zmienia znak pierwszej współrzędnej.
Podpowiedź 2
Druga współrzędna pozostaje bez zmian.
Rozwiązanie
Przy symetrii względem osi Oy punkt $(x,y)$ przechodzi na $(-x,y)$.
Dla $A=(3,2)$ otrzymujemy $A'=(-3,2)$.
Odpowiedź: A'=(-3,2)
Zadanie 20 · trudność 2/3
Punkt $B=(-4,5)$ odbito symetrycznie względem osi $Ox$, otrzymując punkt $B'$. Następnie punkt $B'$ odbito symetrycznie względem osi $Oy$, otrzymując punkt $B''$. Podaj współrzędne punktu $B''$.
Podpowiedź 1
Symetria względem Ox zmienia znak drugiej współrzędnej.
Podpowiedź 2
Symetria względem Oy zmienia znak pierwszej współrzędnej.
Rozwiązanie
Symetria względem osi $Ox$: $B'=(-4,-5)$.
Symetria względem osi $Oy$: $B''=(4,-5)$.
Odpowiedź: B''=(4,-5)
Zadanie 21 · trudność 2/3
Punkty $A=(1,1)$, $B=(5,1)$, $C=(5,4)$ są wierzchołkami trójkąta prostokątnego. Wyznacz współrzędne wierzchołków trójkąta symetrycznego do niego względem początku układu współrzędnych i oblicz długość przeciwprostokątnej.
Podpowiedź 1
Symetria względem początku zmienia znaki obu współrzędnych.
Podpowiedź 2
Długości boków przy symetrii się nie zmieniają; $AB=4$, $BC=3$.
Rozwiązanie
Symetria względem $O$: $(x,y)\to(-x,-y)$, więc $A'=(-1,-1)$, $B'=(-5,-1)$, $C'=(-5,-4)$.
Przyprostokątne mają długości $AB=4$, $BC=3$, więc $AC=\sqrt{16+9}=5$.
Punkt $P=(2,-3)$ odbito symetrycznie względem prostej $x=5$, otrzymując punkt $P'$. Podaj współrzędne $P'$ i oblicz długość odcinka $PP'$.
Podpowiedź 1
Prosta $x=5$ jest pionowa, więc $y$ się nie zmienia.
Podpowiedź 2
Środek odcinka $PP'$ ma pierwszą współrzędną 5.
Rozwiązanie
Punkt $P$ leży 3 jednostki na lewo od prostej $x=5$, więc $P'$ leży 3 jednostki na prawo: $x=8$.
Zatem $P'=(8,-3)$ i $PP'=8-2=6$.
Odpowiedź: P'=(8,-3), PP'=6
Zadanie 23 · trudność 3/3
Na kratkowanym rysunku (węzły siatki to punkty kratowe) narysowano trójkąt o wierzchołkach $(0,0)$, $(4,0)$, $(0,3)$. Oblicz jego pole za pomocą wzoru Picka.
Podpowiedź 1
Policz punkty kratowe leżące na brzegu (także na przeciwprostokątnej) oraz wewnątrz trójkąta.
Podpowiedź 2
Wzór Picka: $P=W+\frac{B}{2}-1$.
Rozwiązanie
Na bokach poziomym i pionowym leżą punkty: $4+3=7$ (licząc wierzchołki), a na przeciwprostokątnej, bo $NWD(4,3)=1$, nie ma dodatkowych punktów poza wierzchołkami.
Zatem na brzegu jest $B=4+3+1=8$ punktów.
Wewnątrz leżą punkty $(1,1)$, $(2,1)$, $(1,2)$, czyli $W=3$.
$P=3+\frac{8}{2}-1=6$.
Odpowiedź: 6
Zadanie 24 · trudność 3/3
Pięciokąt na rysunku ma wierzchołki w punktach kratowych: $(1,1)$, $(5,1)$, $(5,3)$, $(3,5)$, $(1,3)$. Oblicz jego pole za pomocą wzoru Picka.
Podpowiedź 1
Każdy bok ma wierzchołki kratowe; liczbę punktów kratowych na boku o wektorze $[a,b]$ (bez jednego końca) wyznacza $NWD(|a|,|b|)$.
Podpowiedź 2
Punkty wewnętrzne leżą w kwadracie $2\le x\le 4$, $2\le y\le 4$, z wyjątkiem tych na brzegu.
Rozwiązanie
Liczba punktów na bokach: $4+2+2+2+2=12$, więc $B=12$.
Z 9 punktów kratowych kwadratu $2\le x,y\le4$ punkty $(4,4)$ i $(2,4)$ leżą na brzegu, więc $W=7$.
$P=7+\frac{12}{2}-1=12$.
Odpowiedź: 12
Zadanie 25 · trudność 3/3
Czworokąt ma wierzchołki w punktach kratowych $(0,0)$, $(6,2)$, $(4,6)$, $(0,4)$ (zob. rysunek). Oblicz jego pole za pomocą wzoru Picka, jeśli wiadomo, że wewnątrz niego leży 18 punktów kratowych.
Podpowiedź 1
Policz punkty kratowe na każdym boku: dla wektora $[a,b]$ jest ich $NWD(|a|,|b|)$ (licząc jeden koniec).