Wzory są jak przepisy kuchenne: ten sam przepis można odczytać na kilka sposobów, zależnie od tego, czego akurat szukasz. W tym dziale nauczysz się przekształcać wzory, zapisywać bardzo duże i bardzo małe liczby, liczyć wzrost wykładniczy, czytać dane z diagramów oraz liczyć przekątne wielokąta.
Przekształcanie wzoru do wybranej zmiennej
Przekształcenie wzoru to takie jego przepisanie, by wybrana litera została sama po jednej stronie znaku równości. Wykonujemy te same działania na obu stronach równania.
Przykład: ze wzoru $W = \frac{m}{t}$ (wydajność = ilość pracy podzielona przez czas) chcemy wyznaczyć $t$.
Mnożymy obie strony przez $t$: $W\cdot t = m$. Dzielimy przez $W$: $$t = \frac{m}{W}.$$
Zasada: działania odwracamy po kolei. Dodawanie odwracamy odejmowaniem, mnożenie dzieleniem. Pamiętaj, że dzielimy całą stronę, a nie tylko jeden jej składnik.
Wzory, które będziemy przekształcać
- $c = kd$ – cena $c$ zależy od ilości $d$ i ceny jednostkowej $k$. Stąd $k=\frac{c}{d}$.
- $P = a\cdot h$ – pole równoległoboku (bok razy wysokość na ten bok). Stąd $h=\frac{P}{a}$.
- $S = \frac{a+b}{2}$ – średnia dwóch liczb. Stąd $b = 2S - a$.
- $L = 2(a+b)$ – obwód prostokąta. Stąd $b = \frac{L}{2} - a$.
- $y = 5x - 3$ – funkcja liniowa. Stąd $x = \frac{y+3}{5}$.
Przykład: przekształcanie wzoru
Obwód prostokąta wynosi $L = 2(a+b)$. Prostokątny ogródek ma obwód $46$ m, a jeden bok $a = 8$ m. Ile wynosi $b$?
Krok 1. Dzielimy obie strony przez 2: $\frac{L}{2} = a + b$.
Krok 2. Odejmujemy $a$: $b = \frac{L}{2} - a$.
Krok 3. Podstawiamy: $b = 23 - 8 = 15$ m.
Sprawdzenie: $2(8+15)=46$. Zgadza się.
Notacja wykładnicza
Notacja wykładnicza to zapis liczby w postaci $a\cdot 10^n$, gdzie $1\le a<10$, a $n$ jest liczbą całkowitą.
Przykłady: $45\,000 = 4{,}5\cdot 10^4$, a $0{,}0007 = 7\cdot 10^{-4}$.
Przesuwasz przecinek: w lewo, gdy liczba jest duża (wykładnik dodatni), w prawo, gdy jest mała (wykładnik ujemny). Liczba przesunięć to wykładnik.
Ta notacja pomaga też przy jednostkach. Np. $1$ km $=10^3$ m, a $1$ mm $=10^{-3}$ m.
Funkcja wykładnicza
Wielkość, która w równych odstępach czasu rośnie lub maleje tyle samo razy, opisuje wzór $$y = y_0\cdot a^t.$$
Tu $y_0$ to wartość początkowa, $a$ to współczynnik zmiany w jednym kroku, a $t$ to liczba kroków. Gdy $a>1$, wartości rosną. Gdy $0<a<1$, maleją.
Wzrost o $20\%$ w każdym kroku oznacza $a=1{,}2$. Spadek o $15\%$ oznacza $a=0{,}85$.
Przykład: wzrost wykładniczy
Na koncie jest $2000$ zł. Co rok kwota rośnie o $10\%$. Ile będzie po 3 latach?
Krok 1. $y_0=2000$, $a=1{,}1$.
Krok 2. $y = 2000\cdot 1{,}1^t$.
Krok 3. Dla $t=3$: $1{,}1^3 = 1{,}331$, więc $y = 2000\cdot1{,}331 = 2662$ zł.
Jeśli znasz dwie wartości, np. $y_0=80$ i po jednym kroku $y=120$, to $a = \frac{120}{80}=1{,}5$. Kolejne wartości w tabeli to $180$, $270$, ...
Przykład: zmiana procentowa z diagramu
Na diagramie słupkowym sprzedaż lodów wynosiła w czerwcu $250$ porcji, a w lipcu $300$ porcji.
Zmiana bezwzględna: $300-250=50$ porcji.
Zmiana procentowa: dzielimy zmianę przez wartość początkową: $\frac{50}{250}=0{,}2=20\%$.
Gdy w sierpniu sprzedano $240$ porcji, zmiana wynosi $-60$. Procentowo: $\frac{-60}{300}=-20\%$. Zauważ: wzrost o $20\%$, a potem spadek o $20\%$ nie wraca do punktu wyjścia, bo za każdym razem baza jest inna.
Porównując inwestycje, licz, ile kapitału będzie na końcu przy każdej opcji. Wybierz tę z największą wartością końcową przy podobnym czasie.
Przekątne wielokąta wypukłego
Wielokąt wypukły o $n$ bokach ma $$\frac{n(n-3)}{2}$$ przekątnych.
Uzasadnienie. Z jednego wierzchołka nie poprowadzisz przekątnej do siebie i do dwóch sąsiadów, więc masz $n-3$ przekątne. Wierzchołków jest $n$, co daje $n(n-3)$. Każdą przekątną policzyliśmy dwa razy (z obu końców), więc dzielimy przez 2.
Przykład: dla dziesięciokąta $\frac{10\cdot7}{2}=35$. Dla pięciokąta $\frac{5\cdot2}{2}=5$.
Typowe błędy
- Przy przekształcaniu dzielisz tylko jeden składnik, np. z $y=5x-3$ piszesz $x=\frac{y}{5}+3$ zamiast $x=\frac{y+3}{5}$.
- Mylisz pole równoległoboku $P=a\cdot h$ z polem trójkąta $P=\frac{1}{2}ah$.
- Zapominasz o dzieleniu przez 2 w liczbie przekątnych i liczysz każdą dwa razy.
- Przy notacji wykładniczej źle liczysz przesunięcia przecinka albo mieszasz jednostki.
- Procent zmiany liczysz względem nowej wartości zamiast początkowej.
- Przy spadku o $15\%$ mnożysz przez $0{,}15$ zamiast przez $0{,}85$.
Podsumowanie
- Przekształcaj wzór, odwracając działania po kolei na obu stronach.
- Notacja wykładnicza: $a\cdot10^n$, gdzie $1\le a<10$.
- Funkcja wykładnicza: $y=y_0\cdot a^t$.
- Zmiana procentowa $=\frac{\text{zmiana}}{\text{wartość początkowa}}\cdot100\%$.
- Liczba przekątnych: $\frac{n(n-3)}{2}$.
Zadania (12)
Zadanie 1 · trudność 2/3
Ze wzoru na pole trapezu $P=\frac{(a+b)\cdot h}{2}$ wyznacz wysokość $h$. Oblicz $h$ dla $P=36$, $a=7$, $b=5$.
Podpowiedź 1
Pomnóż obie strony równania przez 2.
Podpowiedź 2
Podziel obie strony przez $(a+b)$.
Rozwiązanie
Mnożymy obie strony przez 2: $2P=(a+b)h$.
Dzielimy przez $(a+b)$: $h=\frac{2P}{a+b}$.
Podstawiamy: $h=\frac{72}{12}=6$.
Odpowiedź: $h=\frac{2P}{a+b}$, dla danych $h=6$
Zadanie 2 · trudność 2/3
Ze wzoru na drogę w ruchu jednostajnie przyspieszonym $s=v_0t+\frac{at^2}{2}$ wyznacz prędkość początkową $v_0$. Oblicz $v_0$ dla $s=70$, $t=5$, $a=4$.
Podpowiedź 1
Przenieś składnik z $a$ na lewą stronę.
Podpowiedź 2
Podziel obie strony przez $t$.
Rozwiązanie
Mamy $v_0t=s-\frac{at^2}{2}$.
Dzielimy przez $t$: $v_0=\frac{s}{t}-\frac{at}{2}$.
Odpowiedź: $l=\frac{gT^2}{4\pi^2}$, dla danych $l=\frac{5}{2}$
Zadanie 5 · trudność 2/3
Liczba bakterii w hodowli rośnie wykładniczo według wzoru $N(t)=a\cdot 2^{t}$, gdzie $t$ to czas w godzinach. Na początku ($t=0$) było 300 bakterii. Oblicz $a$ i uzupełnij tabelę: ile bakterii będzie po 3 godzinach?
Podpowiedź 1
Podstaw $t=0$ do wzoru: $2^0=1$.
Podpowiedź 2
Oblicz $N(3)=300\cdot 2^3$.
Rozwiązanie
Dla $t=0$: $N(0)=a\cdot 1=300$, więc $a=300$.
Dla $t=3$: $N(3)=300\cdot 8=2400$.
Po 3 godzinach będzie 2400 bakterii.
Odpowiedź: a = 300, po 3 godzinach 2400 bakterii
Zadanie 6 · trudność 2/3
Funkcja wykładnicza ma wzór $f(x)=a\cdot 3^{x}$ i jej wykres przechodzi przez punkt $(2;\,36)$. Wyznacz $a$ i uzupełnij tabelę: $f(0)$, $f(1)$, $f(3)$. Podaj wartość $f(3)$.
Podpowiedź 1
Podstaw $x=2$ i $f(2)=36$: $a\cdot 9=36$.
Podpowiedź 2
Wartości kolejnych argumentów różniące się o 1 różnią się 3 razy.
Rozwiązanie
$a\cdot 3^2=36$, więc $9a=36$, $a=4$.
$f(0)=4$, $f(1)=12$.
$f(3)=4\cdot 27=108$.
Odpowiedź: a = 4; f(0)=4, f(1)=12, f(3)=108
Zadanie 7 · trudność 2/3
Cena maszyny rolniczej maleje wykładniczo: $C(t)=C_0\cdot q^{t}$, gdzie $t$ to liczba lat od zakupu. Wiadomo, że po 1 roku maszyna kosztuje 48 000 zł, a po 3 latach 27 000 zł, przy czym $q>0$. Wyznacz $q$ oraz $C_0$.
Funkcja $g(x)=a\cdot b^{x}$ ($b>0$) spełnia $g(1)=6$ oraz $g(4)=162$. Wyznacz $a$ i $b$, a następnie uzupełnij tabelę dla $x=0,\,2,\,3$. Podaj $g(2)$.
Podpowiedź 1
$\frac{g(4)}{g(1)}=b^3$.
Podpowiedź 2
Po znalezieniu $b$ oblicz $a=g(1)/b$.
Rozwiązanie
$b^3=\frac{162}{6}=27$, więc $b=3$.
$a=6:3=2$, czyli $g(x)=2\cdot 3^x$.
$g(0)=2$, $g(2)=18$, $g(3)=54$.
Odpowiedź: a = 2, b = 3; g(0)=2, g(2)=18, g(3)=54
Zadanie 9 · trudność 3/3
Diagram słupkowy przedstawia liczbę uczniów klasy 1a, którzy w kolejnych miesiącach przeczytali lektury: wrzesień – 20, październik – 25, listopad – 30, grudzień – 24. Oblicz, o ile wzrosła liczba czytelników od września do listopada.
Podpowiedź 1
Odczytaj wartości dla września i listopada.
Podpowiedź 2
Odejmij: wartość późniejsza minus wcześniejsza.
Rozwiązanie
Wrzesień: 20, listopad: 30.
Zmiana bezwzględna: 30 − 20 = 10 uczniów.
Odpowiedź: 10
Zadanie 10 · trudność 3/3
Diagram słupkowy pokazuje miesięczną sprzedaż biletów w kinie w Kielcach (w setkach): styczeń – 40, luty – 50, marzec – 45, kwiecień – 54. O ile procent wzrosła sprzedaż od stycznia do lutego?
Podpowiedź 1
Zmiana bezwzględna: 50 − 40.
Podpowiedź 2
Podziel zmianę przez wartość początkową (styczeń).
Rozwiązanie
Zmiana: 50 − 40 = 10.
Zmiana procentowa: 10/40 · 100% = 25%.
Odpowiedź: 25%
Zadanie 11 · trudność 3/3
Diagram słupkowy przedstawia liczbę rowerzystów naliczonych na ścieżce w Gdańsku: poniedziałek – 80, wtorek – 60, środa – 75, czwartek – 90. O ile procent spadła liczba rowerzystów od poniedziałku do wtorku, a o ile procent wzrosła od wtorku do środy? Podaj pierwszą wartość spadku.
Podpowiedź 1
Spadek: 80 − 60 = 20, odnieś do 80.
Podpowiedź 2
Wzrost: 75 − 60 = 15, odnieś do 60.
Rozwiązanie
Spadek: 20/80 · 100% = 25%.
Wzrost: 15/60 · 100% = 25%.
Odpowiedź: 25% (a wzrost od wtorku do środy: 25%)
Zadanie 12 · trudność 3/3
Diagram słupkowy przedstawia cenę (w zł) kilograma jabłek na targu w Lublinie w czterech kolejnych tygodniach: tydzień 1 – 4 zł, tydzień 2 – 5 zł, tydzień 3 – 6 zł, tydzień 4 – 3 zł. O ile procent cena w tygodniu 4 była niższa od ceny w tygodniu 3? Oblicz też, o ile procent cena w tygodniu 3 była wyższa niż w tygodniu 1. Podaj pierwszą wartość.
Podpowiedź 1
Spadek 6 → 3 odnieś do 6.
Podpowiedź 2
Wzrost 4 → 6 odnieś do 4.
Rozwiązanie
Spadek: (6 − 3)/6 · 100% = 50%.
Wzrost: (6 − 4)/4 · 100% = 50%.
Odpowiedź: 50% (a wzrost tydzień 1→3: 50%)
Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.