Tarcza zegara to prawdziwy kąt pełny, który możesz zobaczyć na ścianie. Dowiesz się, o ile stopni obracają się wskazówki i jak obliczyć kąt między nimi. Zaczniemy od pełnych godzin i kwadransów, a skończymy na godzinach niepełnych.
Tarcza zegara jako kąt pełny
Spójrz na tarczę zegara. Ma kształt koła. Wskazówki wychodzą ze środka i wskazują liczby na brzegu.
Pełny obrót wokół środka to kąt pełny, czyli $360^{\circ}$. Połowa obrotu to kąt półpełny, $180^{\circ}$. Ćwierć obrotu to kąt prosty, $90^{\circ}$.
Na tarczy jest 12 liczb, od 1 do 12. Rozmieszczone są równo, więc każda następna jest o ten sam kąt dalej od poprzedniej.
Wskazówki godzinowa i minutowa
Wskazówka godzinowa jest krótsza. Pokazuje godzinę. Jeden pełny obrót robi w $12$ godzin.
Wskazówka minutowa jest dłuższa. Pokazuje minuty. Jeden pełny obrót robi w $60$ minut, czyli w godzinę.
To najczęstsze miejsce pomyłki: dłuższa wskazówka to minutowa, krótsza to godzinowa. Zawsze najpierw sprawdź, która jest która.
Ile stopni w godzinie i w minucie
Wskazówka godzinowa: $360^{\circ}$ w $12$ h. Proporcja daje:
$$360^{\circ} : 12 = 30^{\circ} \text{ na godzinę}.$$
Wskazówka minutowa: $360^{\circ}$ w $60$ min. Stąd:
$$360^{\circ} : 60 = 6^{\circ} \text{ na minutę}.$$
Wskazówka godzinowa przez 1 godzinę, czyli 60 minut, przesuwa się o $30^{\circ}$. Na jedną minutę przypada więc $30^{\circ} : 60 = 0{,}5^{\circ}$.
Zapamiętaj: między sąsiednimi liczbami na tarczy jest zawsze $30^{\circ}$, a między sąsiednimi kreskami minutowymi $6^{\circ}$.
Pełne godziny i kwadranse
Zadanie 1. Jaki kąt tworzą wskazówki o godzinie 4:00?
Minutowa wskazuje 12. Godzinowa wskazuje 4. Między 12 a 4 są 4 odstępy, każdy po $30^{\circ}$.
$$4 \cdot 30^{\circ} = 120^{\circ}.$$
Zadanie 2. Jaki kąt tworzą wskazówki o godzinie 9:00?
Odstępów jest 3 (liczymy krótszą drogą od 9 do 12): $3 \cdot 30^{\circ} = 90^{\circ}$. To kąt prosty.
Kwadranse. Kwadrans to 15 minut, czyli ćwierć obrotu minutowej: $15 \cdot 6^{\circ} = 90^{\circ}$. Pół godziny to $180^{\circ}$.
Obrót wskazówki w danym czasie
Zadanie. O ile stopni obróci się wskazówka minutowa w ciągu 40 minut? A godzinowa w ciągu 5 godzin?
Minutowa: $40 \cdot 6^{\circ} = 240^{\circ}$.
Godzinowa: $5 \cdot 30^{\circ} = 150^{\circ}$.
Zadanie. O ile obróci się godzinowa w ciągu 20 minut?
Na minutę przypada $0{,}5^{\circ}$, więc $20 \cdot 0{,}5^{\circ} = 10^{\circ}$.
Wzór na kąt między wskazówkami
Chcemy znać kąt o godzinie $h$:$m$. Licz od położenia 12.
Godzinowa jest przesunięta o $30h + 0{,}5m$ stopni. Minutowa o $6m$ stopni. Różnica:
$$\alpha = |30h - 5{,}5m|,$$
bo $30h + 0{,}5m - 6m = 30h - 5{,}5m$.
Jeśli wynik jest większy niż $180^{\circ}$, kątem między wskazówkami jest $360^{\circ} - \alpha$. Zwykle bierzemy mniejszy z dwóch kątów.
To więcej niż $180^{\circ}$, więc kąt między wskazówkami to $360^{\circ} - 275^{\circ} = 85^{\circ}$.
Szukamy godziny na podstawie kąta
Zadanie. Między 2:00 a 3:00 wskazówki tworzą kąt prosty. Która to godzina?
Tutaj $h = 2$, więc $30h = 60$. Rozwiązujemy $|60 - 5{,}5m| = 90$.
Pierwszy przypadek: $60 - 5{,}5m = 90$ daje $m<0$, odpada.
Drugi przypadek: $5{,}5m - 60 = 90$, stąd $5{,}5m = 150$, czyli $m = \frac{300}{11} \approx 27{,}3$.
Kąt prosty jest więc około godziny 2:27.
Sprawdzenie: $5{,}5 \cdot 27{,}3 \approx 150$, a $150 - 60 = 90$. Zgadza się.
Typowe błędy
1. Mylenie wskazówek. Krótsza to godzinowa, dłuższa to minutowa.
2. Godzina niepełna. O 3:30 godzinowa nie stoi na 3, tylko w połowie drogi między 3 a 4.
3. Ignorowanie ruchu godzinowej. Gdy minutowa się obraca, godzinowa też się przesuwa, o $0{,}5^{\circ}$ na minutę.
4. Kąt większy niż $180^{\circ}$. Pamiętaj o odjęciu od $360^{\circ}$.
Podsumowanie
- Tarcza to $360^{\circ}$. Godzinowa obraca się o $30^{\circ}$ na godzinę, minutowa o $6^{\circ}$ na minutę.
- Godzinowa przesuwa się o $0{,}5^{\circ}$ na minutę.
- Kąt między wskazówkami: $\alpha = |30h - 5{,}5m|$. Gdy $\alpha > 180^{\circ}$, bierzemy $360^{\circ} - \alpha$.
- Kwadrans to $90^{\circ}$ minutowej, pół godziny to $180^{\circ}$.
Zadania (15)
Zadanie 1 · trudność 1/3
O ile stopni obróci się minutowa wskazówka zegara w ciągu 10 minut?
Podpowiedź 1
Pełny obrót (360°) wskazówka minutowa wykonuje w 60 minut.
Podpowiedź 2
W ciągu 1 minuty obraca się o 360° : 60 = 6°.
Rozwiązanie
Wskazówka minutowa w 60 minut obraca się o 360°.
W 1 minutę obraca się o 6°.
W 10 minut: 10 · 6° = 60°.
Odpowiedź: 60°
Zadanie 2 · trudność 1/3
O ile stopni obróci się wskazówka minutowa w ciągu 25 minut?
Podpowiedź 1
W ciągu 1 minuty wskazówka minutowa obraca się o 6°.
Podpowiedź 2
Pomnóż 25 przez 6.
Rozwiązanie
Na 1 minutę przypada kąt 360° : 60 = 6°.
Dla 25 minut: 25 · 6° = 150°.
Odpowiedź: 150°
Zadanie 3 · trudność 1/3
Wskazówka godzinowa przesunęła się od godziny 3:00 do godziny 7:00. O ile stopni się obróciła?
Podpowiedź 1
Wskazówka godzinowa w 12 godzin obraca się o 360°, czyli w 1 godzinę o 30°.
Podpowiedź 2
Od 3:00 do 7:00 mija 4 godziny.
Rozwiązanie
W 1 godzinę wskazówka godzinowa obraca się o 360° : 12 = 30°.
Upłynęły 4 godziny.
4 · 30° = 120°.
Odpowiedź: 120°
Zadanie 4 · trudność 1/3
Zajęcia w szkole zaczęły się o 8:15, a skończyły o 9:00. O ile stopni obróciła się w tym czasie wskazówka minutowa, a o ile godzinowa? Podaj kąt obrotu wskazówki minutowej.
Podpowiedź 1
Zajęcia trwały 45 minut.
Podpowiedź 2
Minutowa: 6° na minutę. Godzinowa: 0,5° na minutę.
Rozwiązanie
Czas trwania: od 8:15 do 9:00 to 45 minut.
Wskazówka minutowa: 45 · 6° = 270°.
Wskazówka godzinowa: 45 · 0,5° = 22,5°.
Odpowiedź: 270° (minutowa); godzinowa: 22,5°
Zadanie 5 · trudność 2/3
Oblicz kąt między wskazówkami zegara o godzinie 4:00. Podaj mniejszy z kątów.
Podpowiedź 1
Cała tarcza ma 360° i 12 godzin, więc jedna godzina to 30°.
Podpowiedź 2
Między godziną 12 a 4 jest 4 godziny.
Rozwiązanie
Jedna godzina na tarczy to 360°:12 = 30°.
O 4:00 wskazówki dzielą 4 godziny, więc kąt wynosi 4·30° = 120°.
Mniejszy kąt to 120°.
Odpowiedź: 120°
Zadanie 6 · trudność 2/3
Oblicz kąt między wskazówkami zegara o godzinie 8:00. Podaj mniejszy z kątów.
Podpowiedź 1
Wskazówka minutowa wskazuje 12, godzinowa 8.
Podpowiedź 2
Różnica to 8 godzin, czyli 240°. Szukamy kąta mniejszego.
Rozwiązanie
Wskazówki dzielą 8 godzin, czyli 8·30° = 240°.
Drugi kąt to 360° − 240° = 120°.
Mniejszy kąt wynosi 120°.
Odpowiedź: 120°
Zadanie 7 · trudność 2/3
Oblicz kąt między wskazówkami zegara o godzinie 3:30. Podaj mniejszy z kątów.
Podpowiedź 1
Wskazówka minutowa na 6 stoi na 180°. Godzinowa przesunęła się o pół godziny od trójki.
Podpowiedź 2
Wskazówka godzinowa o 3:30 jest na 3·30° + 15° = 105°.
Rozwiązanie
Wskazówka minutowa wskazuje 6, czyli 180° od godziny 12.
Godzinowa: 3·30° + 0,5·30° = 105°.
Kąt: 180° − 105° = 75°.
Odpowiedź: 75°
Zadanie 8 · trudność 2/3
Oblicz kąt między wskazówkami zegara o godzinie 7:20. Podaj mniejszy z kątów.
Podpowiedź 1
Minutowa: 20 minut to 20·6° = 120°. Godzinowa przesuwa się o 0,5° na minutę.
Podpowiedź 2
Godzinowa: 7·30° + 20·0,5° = 220°.
Rozwiązanie
Wskazówka minutowa: 20·6° = 120°.
Wskazówka godzinowa: 210° + 10° = 220°.
Różnica: 220° − 120° = 100°, a jest to kąt mniejszy niż 180°.
Odpowiedź: 100°
Zadanie 9 · trudność 2/3
Lekcja w szkole zaczęła się o 8:00 i skończyła o 8:45. O jaki kąt (w stopniach) obróciła się w tym czasie wskazówka minutowa zegara?
Podpowiedź 1
W ciągu 60 minut wskazówka minutowa robi pełny obrót, czyli 360°.
Podpowiedź 2
Jedna minuta to 360° : 60 = 6°.
Rozwiązanie
Wskazówka minutowa w ciągu 1 minuty obraca się o 6°.
Lekcja trwała 45 minut, więc kąt wynosi 45 · 6° = 270°.
Odpowiedź: 270°
Zadanie 10 · trudność 2/3
Kasia wyszła z domu do szkoły o 7:20, a doszła o 7:50. O jaki kąt obróciła się w tym czasie wskazówka godzinowa? (Wskazówka godzinowa w ciągu 1 godziny obraca się o 30°.)
Podpowiedź 1
Oblicz, ile czasu trwała droga.
Podpowiedź 2
30 minut to połowa godziny.
Rozwiązanie
Droga trwała 30 minut, czyli pół godziny.
Wskazówka godzinowa obróciła się o połowę z 30°, czyli o 15°.
Odpowiedź: 15°
Zadanie 11 · trudność 2/3
Film w kinie rozpoczął się o 16:10 i trwał 1 godzinę i 40 minut. O jaki kąt obróciła się w tym czasie wskazówka minutowa, a o jaki godzinowa? Podaj sumę tych dwóch kątów.
Podpowiedź 1
Film trwał 100 minut. Minutowa: 6° na minutę, godzinowa: 0,5° na minutę.
Podpowiedź 2
Kąt minutowej i godzinowej oblicz osobno, potem dodaj.
Rozwiązanie
Czas: 60 + 40 = 100 minut.
Wskazówka minutowa: 100 · 6° = 600°.
Wskazówka godzinowa: 100 · 0,5° = 50°.
Suma: 600° + 50° = 650°.
Odpowiedź: 650°
Zadanie 12 · trudność 2/3
O godzinie 3:00 wskazówki zegara tworzą kąt prosty. Ile minut później, licząc od 3:00, wskazówka minutowa po raz pierwszy znajdzie się dokładnie nad wskazówką godzinową? Wskazówka minutowa obraca się o 6° na minutę, a godzinowa o 0,5° na minutę. Podaj wynik w minutach.
Podpowiedź 1
O 3:00 minutowa jest na 0°, a godzinowa na 90°. Minutowa musi nadrobić 90°.
Podpowiedź 2
Minutowa zyskuje na godzinowej 6° − 0,5° = 5,5° na minutę.
Rozwiązanie
Minutowa musi dogonić godzinową, nadrabiając 90°.
Zysk na minutę wynosi 6° − 0,5° = 5,5°.
Czas: 90 : 5,5 = 180/11 minuty, czyli ok. 16 i 4/11 minuty.
Odpowiedź: 180/11 minuty (ok. 16 i 4/11 minuty)
Zadanie 13 · trudność 3/3
Między wskazówkami zegara jest kąt $150^\circ$, a minutowa wskazuje liczbę 12. Która mogła być godzina? Podaj godzinę z przedziału od 1:00 do 6:00.
Podpowiedź 1
Jeden przedział między liczbami to $30^\circ$.
Podpowiedź 2
Podziel $150^\circ$ przez $30^\circ$.
Rozwiązanie
Liczba przedziałów: $150^\circ:30^\circ=5$.
Wskazówka godzinowa jest 5 przedziałów od 12, czyli wskazuje 5.
Godzina: 5:00.
Odpowiedź: 5:00
Zadanie 14 · trudność 3/3
Jest godzina 6:00 później o pewien czas. O której godzinie z przedziału od 12:00 do 12:59 kąt między wskazówkami wynosi $180^\circ$? Podaj tylko pierwszą taką godzinę po 12:00, jeśli wiadomo, że o 12:00 kąt wynosi $0^\circ$, minutowa przesuwa się o $6^\circ$ na minutę, a godzinowa o $0{,}5^\circ$ na minutę. Podaj liczbę minut po 12:00.
Podpowiedź 1
Po $t$ minutach różnica kątów to $6t-0{,}5t$.
Podpowiedź 2
Rozwiąż $5{,}5t=180$.
Rozwiązanie
Różnica kątów po $t$ minutach: $5{,}5t$.
Warunek: $5{,}5t=180$.
$t=\frac{180}{5{,}5}=\frac{360}{11}$ min, czyli ok. 32,7 min po 12:00.
Odpowiedź: $\frac{360}{11}$ min, czyli ok. 32,7 min
Zadanie 15 · trudność 3/3
O pełnej godzinie kąt między wskazówkami zegara (mniejszy z dwóch) wynosi $120^\circ$. Wskaż wszystkie możliwe godziny z tarczy 12-godzinnej. Podaj godzinę mniejszą.
Podpowiedź 1
Podziel $120^\circ$ przez $30^\circ$.
Podpowiedź 2
Kąt może być mierzony w obie strony tarczy.
Rozwiązanie
$120^\circ:30^\circ=4$ przedziały.
Godzinowa może być 4 przedziały od 12 w prawo (4:00) lub w lewo (8:00).
Mniejsza godzina to 4:00.
Odpowiedź: 4:00 oraz 8:00; mniejsza to 4:00
Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.