Krawędź podstawy ostrosłupa prawidłowego czworokątnego $ABCDS$ ma długość $a$. Ściana boczna jest nachylona do płaszczyzny podstawy ostrosłupa pod kątem $2\alpha$. Ostrosłup ten przecięto płaszczyzną, która przechodzi przez krawędź podstawy i dzieli na połowy kąt pomiędzy ścianą boczną i podstawą. Oblicz pole powstałego przekroju tego ostrosłupa.
Matura rozszerzona – maj 2015 – zadanie 10
Matura rozszerzona · 2015 · Maj · stereometria · 6 punktów
Odpowiedź (klucz CKE)
Rozwiązanie przygotowane z pomocą AI — sprawdź rachunki
Rozwiązanie wygenerowane przez AI — sprawdź rachunki.
Oznaczmy ostrosłup prawidłowy czworokątny ABCDS, gdzie ABCD to kwadrat o boku a, S to wierzchołek. Ściana boczna (np. ABS) jest nachylona do płaszczyzny podstawy pod kątem 2α. Płaszczyzna przekroju przechodzi przez krawędź podstawy AB i dzieli na połowy kąt między ścianą boczną ABS a podstawą ABCD.
Wprowadźmy układ współrzędnych: A(0,0,0), B(a,0,0), D(0,a,0), C(a,a,0). Wysokość ostrosłupa H, spodek wysokości to środek kwadratu O = (a/2, a/2, 0). W trójkącie ABS: odległość spodka wysokości ściany bocznej od krawędzi AB to a/2, kąt między ścianą boczną a podstawą to 2α, więc tg(2α) = H / (a/2) ⇒ H = (a/2) tg(2α).
Płaszczyzna przekroju przechodzi przez AB i dzieli kąt dwuścienny między ścianą boczną ABS a podstawą ABCD na połowy. Oznacza to, że kąt między tą płaszczyzną a podstawą wynosi α (bo pełny kąt to 2α). Zatem płaszczyzna przekroju tworzy z podstawą kąt α.
Szukamy punktu P na krawędzi CS (lub DS), przez który przechodzi płaszczyzna przekroju. Ze względu na symetrię, przekrój jest trapezem równoramiennym ABPQ, gdzie P i Q leżą odpowiednio na CS i DS. Wystarczy znaleźć współrzędne P na CS. Równanie prostej CS: C(a,a,0), S(a/2, a/2, H). Parametryzacja: x = a - t·(a/2), y = a - t·(a/2), z = t·H, dla t ∈ [0,1]. Dla t=0 mamy C, dla t=1 mamy S.
Płaszczyzna przekroju przechodzi przez AB i tworzy z podstawą kąt α. Jej równanie można zapisać jako z = m·y (przy odpowiednim obrocie). W trójkącie ABS: płaszczyzna przekroju przecina wysokość ściany bocznej (od S do środka krawędzi AB) w pewnym punkcie. Oznaczmy M jako środek AB: M(a/2,0,0). Wysokość ściany bocznej to SM, gdzie S ma współrzędne (a/2, a/2, H). Wektor SM = (0, a/2, H). Kąt między płaszczyzną przekroju a podstawą to α, więc tg α = (wysokość przekroju nad podstawą) / (odległość pozioma). Dla punktu P na CS: jeśli P = (x_P, y_P, z_P), to odległość pozioma od prostej AB wynosi y_P (bo AB leży na osi x). Zatem tg α = z_P / y_P.
Podstawiamy parametryzację CS: y_P = a - (a/2)t, z_P = tH. Z warunku tg α = z_P / y_P otrzymujemy: tH / (a - (a/2)t) = tg α. Podstawiamy H = (a/2) tg(2α): t·(a/2) tg(2α) / (a - (a/2)t) = tg α. Upraszczamy a: (t/2 tg(2α)) / (1 - t/2) = tg α. Mnożymy: t tg(2α) / 2 = tg α (1 - t/2). Stąd t tg(2α) = 2 tg α - t tg α. Przenosimy: t tg(2α) + t tg α = 2 tg α ⇒ t (tg(2α) + tg α) = 2 tg α ⇒ t = 2 tg α / (tg(2α) + tg α).
Korzystamy ze wzorów: tg(2α) = 2 tg α / (1 - tg² α). Wtedy tg(2α) + tg α = 2 tg α/(1 - tg² α) + tg α = tg α [2/(1 - tg² α) + 1] = tg α (2 + 1 - tg² α)/(1 - tg² α) = tg α (3 - tg² α)/(1 - tg² α). Zatem t = 2 tg α / [tg α (3 - tg² α)/(1 - tg² α)] = 2 · (1 - tg² α)/(3 - tg² α).
Długość odcinka CP: |CP| = |CS| · t, gdzie |CS| = √[(a/2)² + (a/2)² + H²] = √[a²/4 + a²/4 + a² tg²(2α)/4] = (a/2)√[2 + tg²(2α)]. Ale wygodniej obliczyć współrzędne P bezpośrednio. Mamy t, więc y_P = a - (a/2)t = a[1 - t/2], z_P = tH = t·(a/2) tg(2α).
Pole przekroju ABPQ: trapez równoramienny o podstawach AB = a i PQ = |PQ|. Wysokość trapezu to odległość między prostymi AB i PQ w płaszczyźnie przekroju. Można obliczyć jako różnicę współrzędnych y punktów A i P pomnożoną przez sin α? Uwaga: płaszczyzna przekroju jest nachylona pod kątem α, więc wysokość trapezu h_t spełnia: sin α = z_P / d, gdzie d to długość rzutu pionowego? Lepiej: wprowadźmy układ w płaszczyźnie przekroju. Oś wzdłuż AB, oś prostopadła do AB w tej płaszczyźnie. Współrzędne punktu P w tym układzie: odległość od AB wynosi y_P (w podstawie), ale w płaszczyźnie przekroju odległość pozioma to y_P / cos α? Nie, bo płaszczyzna przekroju jest nachylona pod kątem α do podstawy, więc rzut punktu P na podstawę ma współrzędne (x_P, y_P, 0). W płaszczyźnie przekroju odległość punktu P od prostej AB (która leży w podstawie) to √(y_P² + z_P²)? To byłoby gdyby płaszczyzna przekroju była prostopadła do podstawy, ale nie jest. Właściwie: odległość punktu P od prostej AB w przestrzeni to y_P (bo AB leży na osi x). Ale w płaszczyźnie przekroju odległość punktu P od prostej AB (która też leży w tej płaszczyźnie) to właśnie y_P / cos α? Sprawdźmy: rzutujemy punkt P na podstawę w kierunku prostopadłym do AB? Nie, lepiej: rozważmy trójkąt prostokątny w płaszczyźnie prostopadłej do AB: jedna przyprostokątna to y_P, druga to z_P, kąt między płaszczyzną przekroju a podstawą to α, więc przeciwprostokątna (czyli odległość w płaszczyźnie przekroju) to √(y_P² + z_P²). Ale to jest odległość punktu P od rzutu na podstawę? Nie, to odległość punktu P od punktu na podstawie o tych samych x i y. Aby znaleźć odległość punktu P od prostej AB w płaszczyźnie przekroju, trzeba rzutować na kierunek prostopadły do AB w tej płaszczyźnie. W płaszczyźnie przekroju prosta AB jest nachylona pod kątem α? Nie, AB leży w podstawie, a płaszczyzna przekroju jest nachylona do podstawy pod kątem α, więc AB leży na przecięciu tych płaszczyzn, czyli jest wspólną prostą. Zatem w płaszczyźnie przekroju AB jest prostą poziomą (jeśli przyjmiemy układ), a odległość punktu P od AB w tej płaszczyźnie to właśnie z_P / sin α? Sprawdźmy: rzut punktu P na podstawę to P' = (x_P, y_P, 0). Wektor PP' = (0,0, -z_P). W płaszczyźnie przekroju wektor od P' do P ma składową prostopadłą do AB równą z_P / sin α? Nie, to zależy od orientacji. Wprowadźmy: niech płaszczyzna przekroju zawiera AB i tworzy z podstawą kąt α. Wtedy odległość punktu P od płaszczyzny podstawy mierzona w kierunku prostopadłym do podstawy to z_P. Ale w płaszczyźnie przekroju kierunek prostopadły do AB jest nachylony pod kątem α do podstawy. Zatem jeśli przesuniemy się w płaszczyźnie przekroju o odległość h_t prostopadle do AB, to składowa pionowa to h_t sin α. Stąd h_t sin α = z_P, czyli h_t = z_P / sin α. To jest wysokość trapezu.
Zatem wysokość trapezu h = z_P / sin α. Podstawa górna PQ: ponieważ przekrój jest symetryczny, długość PQ = 2·(odległość punktu P od płaszczyzny symetrii). Płaszczyzna symetrii ostrosłupa przechodzi przez środek podstawy i prostopadła do AB. Współrzędna x punktu P: x_P = a - (a/2)t. Odległość od płaszczyzny symetrii (przechodzącej przez środek równolegle do AB) to |x_P - a/2| = |a - (a/2)t - a/2| = |a/2 - (a/2)t| = (a/2)(1 - t). Zatem podstawa górna PQ = 2·(a/2)(1 - t) = a(1 - t).
Pole trapezu: P = (AB + PQ)/2 · h = [a + a(1 - t)]/2 · (z_P / sin α) = a(2 - t)/2 · z_P / sin α.
Podstawiamy z_P = tH = t·(a/2) tg(2α) oraz H = (a/2) tg(2α). Zatem P = a(2 - t)/2 · [t(a/2) tg(2α)] / sin α = a² t (2 - t) tg(2α) / (4 sin α).
Wyrażamy tg(2α) przez sin i cos: tg(2α) = sin(2α)/cos(2α). Wcześniej mieliśmy t = 2 tg α / (tg(2α) + tg α). Można wyrazić t przez funkcje trygonometryczne bez tangensa. Z równania t (tg(2α) + tg α) = 2 tg α. Podstawmy tg α = sin α/cos α, tg(2α) = sin(2α)/cos(2α) = 2 sin α cos α / cos(2α). Wtedy tg(2α) + tg α = 2 sin α cos α / cos(2α) + sin α/cos α = sin α [2 cos α / cos(2α) + 1/cos α] = sin α [2 cos² α + cos(2α)] / [cos α cos(2α)]. Ale cos(2α) = 2 cos² α - 1, więc 2 cos² α + cos(2α) = 2 cos² α + 2 cos² α - 1 = 4 cos² α - 1. Zatem tg(2α) + tg α = sin α (4 cos² α - 1) / [cos α cos(2α)]. Stąd t = 2 tg α / [tg(2α) + tg α] = 2 (sin α/cos α) / [sin α (4 cos² α - 1)/(cos α cos(2α))] = 2 · cos(2α) / (4 cos² α - 1). Ale 4 cos² α - 1 = 2(2 cos² α) - 1 = 2(1 + cos(2α)) - 1 = 2 + 2 cos(2α) - 1 = 1 + 2 cos(2α). Zatem t = 2 cos(2α) / (1 + 2 cos(2α)).
Teraz obliczamy pole: P = a² t (2 - t) tg(2α) / (4 sin α). Podstawiamy t i tg(2α) = sin(2α)/cos(2α). Wtedy P = a² / (4 sin α) · [2 cos(2α)/(1+2 cos(2α))] · [2 - 2 cos(2α)/(1+2 cos(2α))] · [sin(2α)/cos(2α)]. Upraszczamy cos(2α): P = a² / (4 sin α) · [2/(1+2 cos(2α))] · [2 - 2 cos(2α)/(1+2 cos(2α))] · sin(2α). Wyrażenie w nawiasie: 2 - 2 cos(2α)/(1+2 cos(2α)) = [2(1+2 cos(2α)) - 2 cos(2α)] / (1+2 cos(2α)) = [2 + 4 cos(2α) - 2 cos(2α)] / (1+2 cos(2α)) = (2 + 2 cos(2α)) / (1+2 cos(2α)) = 2(1+ cos(2α))/(1+2 cos(2α)). Zatem P = a²/(4 sin α) · [2/(1+2 cos(2α))] · [2(1+ cos(2α))/(1+2 cos(2α))] · sin(2α) = a²/(4 sin α) · 4 sin(2α) (1+ cos(2α)) / (1+2 cos(2α))² = a² sin(2α) (1+ cos(2α)) / [sin α (1+2 cos(2α))²].
Teraz sin(2α) = 2 sin α cos α, więc P = a² · 2 sin α cos α · (1+ cos(2α)) / [sin α (1+2 cos(2α))²] = 2a² cos α (1+ cos(2α)) / (1+2 cos(2α))². Ale 1+ cos(2α) = 2 cos² α. Zatem P = 2a² cos α · 2 cos² α / (1+2 cos(2α))² = 4a² cos³ α / (1+2 cos(2α))². Teraz cos(2α) = 2 cos² α - 1, więc 1+2 cos(2α) = 1+2(2 cos² α -1) = 1+4 cos² α -2 = 4 cos² α -1. Zatem P = 4a² cos³ α / (4 cos² α -1)².
Sprawdźmy zgodność z odpowiedzią: odpowiedź to P = a² sin(2α)/sin(3α) · (1 - sin α cos 2α/sin 3α). Przekształćmy nasze wyrażenie. Zauważmy, że sin(3α) = 3 sin α - 4 sin³ α = sin α (3 - 4 sin² α) = sin α (4 cos² α -1) (bo 3 - 4 sin² α = 4 cos² α -1). Rzeczywiście: 4 cos² α -1 = 4(1 - sin² α) -1 = 4 - 4 sin² α -1 = 3 - 4 sin² α. Zatem sin(3α) = sin α (4 cos² α -1). Wtedy 4 cos² α -1 = sin(3α)/sin α. Podstawiamy do mianownika: (4 cos² α -1)² = sin²(3α)/sin² α. Licznik: 4a² cos³ α. Zatem P = 4a² cos³ α · sin² α / sin²(3α). Ale to nie wygląda jak odpowiedź. Może inaczej: odpowiedź: a² sin(2α)/sin(3α) · (1 - sin α cos 2α/sin 3α) = a² sin(2α)/sin(3α) · ( (sin 3α - sin α cos 2α)/sin 3α ) = a² sin(2α) (sin 3α - sin α cos 2α) / sin²(3α). Teraz sin 3α = 3 sin α - 4 sin³ α, ale też sin 3α = sin α (3 - 4 sin² α) = sin α (4 cos² α -1). oraz sin α cos 2α = sin α (2 cos² α -1). Zatem sin 3α - sin α cos 2α = sin α (4 cos² α -1) - sin α (2 cos² α -1) = sin α (4 cos² α -1 -2 cos² α +1) = 2 sin α cos² α. Wtedy P = a² sin(2α) · 2 sin α cos² α / sin²(3α) = a² · 2 sin α cos α · 2 sin α cos² α / sin²(3α) = 4a² sin² α cos³ α / sin²(3α). A wcześniej mieliśmy P = 4a² cos³ α sin² α / sin²(3α). Zgadza się. Zatem odpowiedź jest poprawna.
Ostatecznie pole przekroju wynosi P = a² sin(2α)/sin(3α) · (1 - sin α cos 2α/sin 3α).
Cały arkusz: Matura rozszerzona 2015 · Maj · wszystkie arkusze — matura rozszerzona