Dane jest równanie: $$x^2+(m-5)x+m^2+m+\frac{1}{4}=0.$$ Zbadaj, dla jakich wartości parametru $m$ stosunek sumy pierwiastków rzeczywistych równania do ich iloczynu przyjmuje wartość najmniejszą. Wyznacz tę wartość.
Matura rozszerzona – maj 2005 – zadanie 19
Matura rozszerzona · 2005 · Maj · rachunek różniczkowy · 10 punktów
Odpowiedź (klucz CKE)
Rozwiązanie przygotowane z pomocą AI — sprawdź rachunki
Rozwiązanie wygenerowane przez AI — sprawdź rachunki.
Równanie kwadratowe: $x^2 + (m-5)x + m^2 + m + \frac{1}{4} = 0$. Suma pierwiastków $S = -\frac{b}{a} = -(m-5) = 5 - m$, iloczyn $P = \frac{c}{a} = m^2 + m + \frac{1}{4}$.
Stosunek $f(m) = \frac{S}{P} = \frac{5 - m}{m^2 + m + \frac{1}{4}}$. Dziedzina: pierwiastki rzeczywiste, czyli $\Delta \ge 0$. $\Delta = (m-5)^2 - 4\cdot 1\cdot \left(m^2 + m + \frac{1}{4}\right) = m^2 - 10m + 25 - 4m^2 - 4m - 1 = -3m^2 - 14m + 24$.
Warunek $\Delta \ge 0$: $-3m^2 - 14m + 24 \ge 0 \quad /\cdot (-1)$: $3m^2 + 14m - 24 \le 0$. Rozwiązujemy równanie $3m^2 + 14m - 24 = 0$: $\Delta_m = 196 + 288 = 484$, $\sqrt{\Delta_m} = 22$, $m_1 = \frac{-14 - 22}{6} = -6$, $m_2 = \frac{-14 + 22}{6} = \frac{8}{6} = \frac{4}{3}$. Nierówność $3m^2 + 14m - 24 \le 0$ zachodzi dla $m \in \left[-6, \frac{4}{3}\right]$.
Badamy funkcję $f(m) = \frac{5 - m}{m^2 + m + \frac{1}{4}}$ na przedziale $m \in \left[-6, \frac{4}{3}\right]$. Licznik $m^2 + m + \frac{1}{4} = \left(m + \frac{1}{2}\right)^2 \ge 0$, zawsze dodatnie (bo dla $m = -\frac{1}{2}$ zero, ale wtedy mianownik zero, ale $-\frac{1}{2} \in [-6, \frac{4}{3}]$, więc trzeba wykluczyć ten punkt, bo wtedy $f$ nieokreślone). Sprawdzamy: $m = -\frac{1}{2}$ daje $m^2 + m + \frac{1}{4} = \frac{1}{4} - \frac{1}{2} + \frac{1}{4} = 0$, więc rzeczywiście mianownik zerowy. Zatem $m = -\frac{1}{2}$ nie należy do dziedziny $f$.
Obliczamy pochodną $f'(m)$. $f(m) = (5 - m)\left(m^2 + m + \frac{1}{4}\right)^{-1}$. $f'(m) = -1 \cdot \left(m^2 + m + \frac{1}{4}\right)^{-1} + (5 - m)\cdot (-1)\left(m^2 + m + \frac{1}{4}\right)^{-2}\cdot (2m + 1) = -\frac{1}{m^2 + m + \frac{1}{4}} - \frac{(5 - m)(2m + 1)}{\left(m^2 + m + \frac{1}{4}\right)^2}$.
Wspólny mianownik: $f'(m) = \frac{-\left(m^2 + m + \frac{1}{4}\right) - (5 - m)(2m + 1)}{\left(m^2 + m + \frac{1}{4}\right)^2}$. Licznik: $m^2 + m + \frac{1}{4} = m^2 + m + 0.25$. $(5 - m)(2m + 1) = 10m + 5 - 2m^2 - m = -2m^2 + 9m + 5$. Zatem licznik: $-m^2 - m - 0.25 - 2m^2 + 9m + 5 = -3m^2 + 8m + 4.75 = -3m^2 + 8m + \frac{19}{4}$.
Przyrównujemy licznik do zera: $-3m^2 + 8m + \frac{19}{4} = 0 \quad /\cdot 4$: $-12m^2 + 32m + 19 = 0 \quad /\cdot (-1)$: $12m^2 - 32m - 19 = 0$. $\Delta = 1024 + 912 = 1936$, $\sqrt{\Delta} = 44$, $m = \frac{32 \pm 44}{24}$. $m_1 = \frac{32 - 44}{24} = \frac{-12}{24} = -\frac{1}{2}$ (odrzucamy, bo mianownik zerowy), $m_2 = \frac{32 + 44}{24} = \frac{76}{24} = \frac{19}{6} \approx 3.1667$, ale to poza przedziałem $[-6, \frac{4}{3}]$, więc nie bierzemy pod uwagę.
Zatem w przedziale $[-6, \frac{4}{3}]$ pochodna ma stały znak (bo jedyny pierwiastek w dziedzinie to $m = -\frac{1}{2}$, ale tam funkcja nie jest określona). Sprawdzamy znak pochodnej np. dla $m = -6$: licznik $-3\cdot 36 + 8\cdot (-6) + \frac{19}{4} = -108 - 48 + 4.75 = -151.25 \lt 0$, czyli pochodna ujemna na całym przedziale (poza punktem nieokreślonym). Zatem funkcja $f(m)$ jest malejąca w każdym z podprzedziałów $[-6, -\frac{1}{2})$ i $(-\frac{1}{2}, \frac{4}{3}]$.
Ponieważ $f$ maleje, wartość najmniejsza będzie na prawym końcu przedziału, czyli dla $m = \frac{4}{3}$? Ale trzeba sprawdzić też lewy koniec $m = -6$ oraz zachowanie przy $m \to -\frac{1}{2}$ z obu stron. Gdy $m \to -\frac{1}{2}^-$, mianownik dąży do $0^+$, licznik $5 - (-0.5) = 5.5 \gt 0$, więc $f(m) \to +\infty$. Gdy $m \to -\frac{1}{2}^+$, mianownik $0^+$, licznik dodatni, więc też $f(m) \to +\infty$. Zatem w pobliżu $m = -\frac{1}{2}$ funkcja rośnie do nieskończoności, więc minimum nie będzie tam.
Porównujemy wartości na końcach: $f(-6) = \frac{5 - (-6)}{36 - 6 + \frac{1}{4}} = \frac{11}{30 + \frac{1}{4}} = \frac{11}{\frac{121}{4}} = \frac{11 \cdot 4}{121} = \frac{44}{121} = \frac{4}{11}$. $f\left(\frac{4}{3}\right) = \frac{5 - \frac{4}{3}}{\frac{16}{9} + \frac{4}{3} + \frac{1}{4}} = \frac{\frac{15 - 4}{3}}{\frac{16}{9} + \frac{12}{9} + \frac{9}{36}} = \frac{\frac{11}{3}}{\frac{28}{9} + \frac{1}{4}} = \frac{\frac{11}{3}}{\frac{112}{36} + \frac{9}{36}} = \frac{\frac{11}{3}}{\frac{121}{36}} = \frac{11}{3} \cdot \frac{36}{121} = \frac{396}{363} = \frac{132}{121} = \frac{12}{11}$. Ponieważ $\frac{4}{11} \lt \frac{12}{11}$, więc wartość najmniejsza to $\frac{4}{11}$ dla $m = -6$.
Odpowiedź: $m = -6$, wartość najmniejsza $\frac{4}{11}$.
Cały arkusz: Matura rozszerzona 2005 · Maj · wszystkie arkusze — matura rozszerzona